{"id":8509,"date":"2022-05-19T08:13:22","date_gmt":"2022-05-19T06:13:22","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8509"},"modified":"2022-05-19T08:13:22","modified_gmt":"2022-05-19T06:13:22","slug":"przejscie-ludu-marduka-przez-morze-tiamat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2022\/05\/19\/przejscie-ludu-marduka-przez-morze-tiamat\/","title":{"rendered":"Przej\u015bcie ludu Marduka przez morze Tiamat"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Ostatni wpis Marcina Nowaka<\/a> zainspirowa\u0142 mnie do w\u0142asnego, kontynuuj\u0105cego temat w formie wi\u0119cej ni\u017c komentarza. <\/p>\n\n\n\n

To, \u017ce mitologia hebrajska pe\u0142nymi gar\u015bciami czerpie z mitologii mezopotamskiej nie jest dla nikogo nowo\u015bci\u0105 i chyba tylko dla nielicznych fundamentalist\u00f3w zgorszeniem. Badaj\u0105 to r\u00f3wnie\u017c co bardziej zainteresowani tematem ksi\u0119\u017ca. Pisali\u015bmy tu ju\u017c o tym par\u0119 razy.<\/p>\n\n\n\n

Poprzednio Marcin Nowak napisa\u0142, \u017ce Jahwe o tyle jest bardziej zaawansowany od Marduka, \u017ce nie musi z nikim walczy\u0107 o swoj\u0105 pozycj\u0119. Dla wi\u0119kszo\u015bci jego wyznawc\u00f3w to prawda i tylko manichejczycy maj\u0105 inne zdanie. Niemniej, o ile Jahwe nie musi walczy\u0107 w wielkiej kosmicznej i eschatologicznej bitwie, o tyle musi stacza\u0107 pomniejsze potyczki (z jego perspektywy nawet bitwy apokalipsy Daniela czy Jana s\u0105 takie). Teologiczne zawi\u0142o\u015bci, na ile Szatan jest rzeczywistym przeciwnikiem Jahwe, a na ile jego narz\u0119dziem – dopustem Bo\u017cym, zostawmy teologom.<\/p>\n\n\n\n

Jahwe potyczki toczy\u0142 jeszcze zanim powsta\u0142 koncept Szatana czy szatan\u00f3w. Nie o panowanie nad \u015bwiatem (to jest niezagro\u017cone, mimo lokalnych i przej\u015bciowych sukces\u00f3w jego wrog\u00f3w), ale o przetrwanie swoich wyznawc\u00f3w. Kluczow\u0105 dla utworzenia to\u017csamo\u015bci narodowo-religijnej Izraelit\u00f3w, a potem \u017byd\u00f3w, by\u0142a walka z Egipcjanami w czasie przej\u015bcia przez Morze Trzcin (b\u0142\u0119dnie przet\u0142umaczone jako Morze Czerwone).<\/p>\n\n\n\n

Ten epizod biblijny jest wa\u017cny tak\u017ce z filologicznego punktu widzenia. Umieszczony jest w Ksi\u0119dze Wyj\u015bcia, a wi\u0119c zasadniczo tek\u015bcie pisanym proz\u0105 i sam jest tak opisany, ale do\u0142\u0105czone do niego s\u0105 dwie pie\u015bni – jedna Moj\u017cesza, druga jego siostry Miriam. Bibli\u015bci przyjmuj\u0105, \u017ce fragmenty tych pie\u015bni s\u0105 archaiczne na tyle, \u017ce s\u0105 jednymi z najstarszych hebrajskich tekst\u00f3w i autorzy Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia wpletli je w sw\u00f3j tekst znacznie p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n

Co ciekawe, pie\u015bni te, a przynajmniej ich starsze fragmenty nie opisuj\u0105 wcale przej\u015bcia przez morze (wszystko jedno czy zatok\u0119 prawdziwego morza, czy mokrad\u0142o \u015br\u00f3dl\u0105dowe). Opisuj\u0105 Jahwe topi\u0105cego wrog\u0105 armi\u0119 w wodzie. Wszystko wskazuje na to, \u017ce Izraelici przez wieki powtarzali histori\u0119 o zatopieniu wrog\u00f3w, bez wnikania, sk\u0105d ci wrogowie w og\u00f3le znale\u017ali si\u0119 w miejscu, kt\u00f3re mog\u0142o zosta\u0107 zalane.<\/p>\n\n\n\n

Tu trzeba zaznaczy\u0107 paradoks. Izraelici byli narodem stepowym czy wr\u0119cz pustynnym. Woda do picia to by\u0142 cenny zas\u00f3b. Ogrody, a wi\u0119c oazy, sta\u0142y si\u0119 symbolem najpierw utraconego raju, a potem miejsca \u017cycia wiecznego (to ju\u017c du\u017co p\u00f3\u017aniej, a pod wp\u0142ywem konkurencji mi\u0119dzy od\u0142amami judaizmu, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych popularno\u015b\u0107 zyskiwa\u0142 nowy ruch zwi\u0105zany z Jezusem silnie akcentuj\u0105cy \u017cycie wieczne, zosta\u0142y z ortodoksyjnego judaizmu wyci\u0119te). Studni nie obowi\u0105zywa\u0142y r\u00f3\u017cne tabu zwi\u0105zane z nieczysto\u015bci\u0105. Jednocze\u015bnie, najwi\u0119ksz\u0105 katastrof\u0105 dla nich nie by\u0142a susza, a przeciwnie – potop. Z susz\u0105 nauczyli si\u0119 sobie radzi\u0107, z powodzi\u0105 nie. Morza nie unikali za to tacy wrogowie, jak Filistyni.<\/p>\n\n\n\n

St\u0105d wpadni\u0119cie do wody sta\u0142o si\u0119 symbolem zag\u0142ady, a kto\u015b, kto z niej wyci\u0105gnie, okazywa\u0142 si\u0119 zbawicielem. Motyw ten przewija si\u0119 przez r\u00f3\u017cne miejsca Biblii i cho\u0107 dzi\u015b jest cz\u0119sto odczytywany metaforycznie, bibli\u015bci twierdz\u0105, \u017ce pierwotnie wcale metafor\u0105 nie by\u0142. Pojawia si\u0119 m.in. w Ksi\u0119dze Jonasza, wzmocniony jeszcze motywem po\u0142kni\u0119cia przez morskiego potwora. To ju\u017c otch\u0142a\u0144 w otch\u0142ani. Zreszt\u0105, Jonasz uda\u0142 si\u0119 na morze, bo by\u0142 przekonany, \u017ce tam w\u0142adza Jahwe nie si\u0119ga. Nie by\u0142 odosobniony w tym przekonaniu i jego historia mia\u0142a przekona\u0107 Izraelit\u00f3w, \u017ce jest ono b\u0142\u0119dne.<\/p>\n\n\n\n

Sk\u0105d takie przekonanie? Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce w\u0142a\u015bnie z mitologii mezopotamskiej. I tu wracamy do Marduka i Tiamat. Marduk to b\u00f3g l\u0105du (mi\u0119dzy innymi), a Tiamat – s\u0142onej wody – tak oceanicznej, jak i mokrad\u0142owej (no i cho\u0107by Morza Martwego z cz\u0142ekokszta\u0142tnymi bry\u0142ami soli, kt\u00f3rych stan przypomina\u0142 hebrajsk\u0105 wizj\u0119 zawieszenia po\u015bmiertnego pomi\u0119dzy bytem a niebytem). Marduk zabi\u0142 Tiamat i pozbawi\u0142 j\u0105 w\u0142adzy nad dotychczasow\u0105 domen\u0105, ale zabobonny lud nie do ko\u0144ca w to wierzy\u0142. Kap\u0142ani czy prorocy musieli to przypomina\u0107.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3\u017cni badacze tekst\u00f3w antycznych twierdz\u0105, \u017ce jednym z takich przypomnie\u0144 jest walka Jahwe z Egipcjanami. W\u015br\u00f3d nich do\u015b\u0107 dog\u0142\u0119bnie dr\u0105\u017cy\u0142 to Robert Luyster i to ju\u017c p\u00f3\u0142 wieku temu. Wskazuje on na r\u00f3\u017cne paralele mi\u0119dzy walk\u0105 Tiamat i jej morskich demon\u00f3w z reprezentantem nowych bog\u00f3w, Mardukiem, a walk\u0105 faraona (a w\u0142a\u015bciwie mo\u017cna to zapisa\u0107 Faraona) z reprezentantem ludu wybranego, Moj\u017ceszem – \u0142\u0105cznie z ustaleniem po zwyci\u0119skiej bitwie praw wyrytych na tablicach.<\/p>\n\n\n\n

W okolicach biblijnych przeciwko Jahwe albo jego ludowi walcz\u0105 nie tylko ludzie, ale te\u017c morski smok – Lewiatan. A wed\u0142ug niekt\u00f3rych tekst\u00f3w – smoczyca. Czy nie przypomina to Tiamat? Zdaniem Luystera Faraon i jego wojsko nie tylko s\u0105 jak Lewiatan – oni s\u0105 Lewiatanem. I tak jak Marduk zabija Tiamat w jej w\u0142asnej domenie, tak Jahwe pokonuje Egipcjan w bitwie w wodnej otch\u0142ani. Sami oni s\u0105 – nie b\u00f3jmy si\u0119 tak to okre\u015bli\u0107 – str\u0105ceni do piekie\u0142. Historia z osuszeniem morza, czy to Trzcin czy Czerwonego, powsta\u0142a p\u00f3\u017aniej. Dope\u0142nia obraz w kt\u00f3rym lud Jahwe nie musi si\u0119 ju\u017c obawia\u0107 demon\u00f3w piekielnych, tak jak sojusznicy Marduka nie musieli si\u0119 ju\u017c obawia\u0107 Tiamat i jej potwor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, w takich por\u00f3wnawczych studiach mi\u0119dzykulturowych \u0142atwo o nadinterpretacje, a spekulacje mog\u0105 szybowa\u0107 daleko, ale niekt\u00f3re paralele wydaj\u0105 si\u0119 ca\u0142kiem przekonuj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

ilustracja z Augsburskiej Ksi\u0119gi Cud\u00f3w (oko\u0142o 1552), domena publiczna<\/em><\/p>\n\n\n\n