{"id":8560,"date":"2022-07-01T11:02:59","date_gmt":"2022-07-01T09:02:59","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8560"},"modified":"2022-07-01T11:40:34","modified_gmt":"2022-07-01T09:40:34","slug":"ramy-dla-stawow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2022\/07\/01\/ramy-dla-stawow\/","title":{"rendered":"Ramy dla staw\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Staw (zbiornik wodny, a nie po\u0142\u0105czenie ko\u015bci) jest jak ko\u0144, bo ka\u017cdy wie, czym jest. Je\u015bli wi\u0119c kto\u015b si\u0119 zabiera za jego definiowanie, to wychodzi co\u015b m\u0119tnego. W jednym z podr\u0119cznik\u00f3w, kt\u00f3re mam na p\u00f3\u0142ce, stoi: „Stawy mog\u0105 by\u0107 naturalne lub sztuczne. Stawy naturalne to p\u0142ytkie jeziora o g\u0142\u0119boko\u015bci nie wi\u0119cej ni\u017c kilka metr\u00f3w, a nawet poni\u017cej 1 m. Stawy sztuczne \u2013 to tak\u017ce p\u0142ytkie, najcz\u0119\u015bciej ok. 1 m, zbiorniki wodne, zwykle przeznaczone do hodowli ryb, ale mog\u0105 by\u0107 tak\u017ce do innych cel\u00f3w, np. do doczyszczania<\/em> cz\u0119\u015bciowo ju\u017c oczyszczonych \u015bciek\u00f3w”.<\/p>\n\n\n\n

Wcze\u015bniej jest kr\u00f3ciutki rozdzia\u0142 o zbiornikach astatycznych, a w rozdziale o stawach czytamy, \u017ce „im staw wi\u0119kszy, tym jego astatyczno\u015b\u0107 mniejsza”. W jeszcze innym znajdujemy wyliczank\u0119 w\u00f3d stoj\u0105cych: „jeziora, zalewy, limany, zbiorniki zaporowe, stawy, sadzawki, baseny, zbiorniki poeksploatacyjne, (…) zapadliska nad kopalniami, ka\u0142u\u017ce i inne drobne zbiorniki, studnie, bagna, torfowiska, m\u0142aki, wreszcie najdrobniejsze zbiorniczki w dziuplach, pochwach li\u015bci (…) itd.”.<\/p>\n\n\n\n

Oczyma wyobra\u017ani widz\u0119 ju\u017c biednego studenta postawionego przed zbiornikiem wodnym i egzaminatora pytaj\u0105cego, czy to staw, czy nie. Czy sadzawka mo\u017ce by\u0107 stawem, czy jest tylko zbiornikiem astatycznym. Czy staw to rodzaj zbiornika astatycznego, czy nie. Czytaj\u0105c podr\u0119cznik, nie da si\u0119 zgadn\u0105\u0107, jak je egzaminator zinterpretuje.<\/p>\n\n\n\n

W innym s\u0142owniku znalaz\u0142em definicj\u0119 daj\u0105c\u0105 si\u0119 stre\u015bci\u0107 tak: „\u015br\u00f3dl\u0105dowy zbiornik wody stoj\u0105cej o g\u0142\u0119boko\u015bci umo\u017cliwiaj\u0105cej ro\u015blinom zielonym \u017cycie na ca\u0142ej powierzchni dna”. To ju\u017c konkretniejsze kryterium. Co prawda w najczystszych jeziorach mchy (a wi\u0119c bez w\u0105tpienia ro\u015bliny zielone) znajdowano na g\u0142\u0119boko\u015bci kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w, a z regu\u0142y przy opisie staw\u00f3w podkre\u015bla si\u0119 ich p\u0142ytko\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3re podr\u0119czniki nie zawracaj\u0105 sobie g\u0142owy definiowaniem staw\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 ewentualnie trafi\u0107 do kategorii og\u00f3lnojeziornych (z regu\u0142y do jezior polimiktycznych, gdy woda cz\u0119sto si\u0119 miesza i rzadko, je\u017celi w og\u00f3le, ustala si\u0119 stratyfikacja termiczna). Mo\u017ce to i s\u0142uszne, bo po co mno\u017cy\u0107 byty, skoro trudno o dobre kryteria (w odr\u00f3\u017cnieniu od wymiernego kryterium, jakim jest czas wyst\u0119powania stratyfikacji i mieszania). Ja na zaj\u0119ciach z hydrobiologii by\u0142em uczony w\u0142a\u015bnie, \u017ce staw to w zasadzie synonim jeziora niestratyfikowanego.<\/p>\n\n\n\n

Definiowanie staw\u00f3w pozwala nie tylko gn\u0119bi\u0107 student\u00f3w. W zale\u017cno\u015bci od tego, jak zdefiniujemy – i czy w og\u00f3le wyr\u00f3\u017cnimy – stawy, otrzymamy r\u00f3\u017cne wyniki wi\u0119kszych modelowa\u0144. Przyk\u0142adowo: obecnie du\u017co uwagi po\u015bwi\u0119ca si\u0119 emisjom gaz\u00f3w cieplarnianych, zw\u0142aszcza metanu, z r\u00f3\u017cnych siedlisk. \u017beby uzyska\u0107 wyniki modelowania, trzeba w\u0142o\u017cy\u0107 dane o istniej\u0105cych jeziorach, bagnach, rzekach i – by\u0107 mo\u017ce – stawach. Cz\u0119sto wyci\u0105ga si\u0119 je z baz. Je\u017celi w jednym kraju, a nawet prowincji (stanie, landzie), dany zbiornik jest kategoryzowany jako p\u0142ytkie jezioro, a w s\u0105siednim by\u0142by stawem, mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce dwa bli\u017aniacze zbiorniki trafi\u0105 do modelu jako przedstawiciele r\u00f3\u017cnych typ\u00f3w z odpowiednimi warto\u015bciami szacowanej emisji. Analogicznie z szuwarami ze stoj\u0105c\u0105 na powierzchni wod\u0105 czy oczkami wodnymi, kt\u00f3re w jednym kraju trafi\u0105 do kolumny „mokrad\u0142o”, a w innym „staw”.<\/p>\n\n\n\n

Z definicj\u0105 mokrad\u0142a (wetland<\/em>) to ju\u017c w og\u00f3le jest chaos. Wyczucie m\u00f3wi, \u017ce to obszar l\u0105dowy, ale podmok\u0142y. Rzecz w tym, \u017ce granica mi\u0119dzy l\u0105dem a wod\u0105 jest wyra\u017ana g\u0142\u00f3wnie na zabetonowanym brzegu, ale w naturze jest trudniej uchwytna i zmienna w czasie. Nawet po odrzuceniu obszar\u00f3w zalewowych, na kt\u00f3rych woda z definicji przebywa ograniczony czas, s\u0105 miejsca, gdzie jej poziom przez par\u0119 miesi\u0119cy jest powy\u017cej gruntu, a innym razem – poni\u017cej. W szuwarach podobnie – s\u0105 miejsca, gdzie woda zawsze jest poni\u017cej gruntu, cho\u0107 jest jej tam na tyle du\u017co, \u017ce rosn\u0105 ro\u015bliny takie jak trzcina czy tatarak, a s\u0105 miejsca, gdzie woda jest zawsze powy\u017cej i opr\u00f3cz ro\u015blin wynurzonych rosn\u0105 ro\u015bliny stale zanurzone. Przej\u015bcie jest p\u0142ynne.<\/p>\n\n\n\n

Dla ekolog\u00f3w jest od dawna do\u015b\u0107 jasne, \u017ce szuwarowa strefa jezior to w gruncie rzeczy mokrad\u0142o. No ale przecie\u017c te\u017c kawa\u0142ek jeziora. Dla ptak\u00f3w wodnych te granice te\u017c s\u0105 p\u0142ynne i w konwencji, kt\u00f3ra mia\u0142a chroni\u0107 ptaki wodno-b\u0142otne, uznano, \u017ce mokrad\u0142ami s\u0105 nie tylko bagna i szuwary, ale te\u017c sama to\u0144 jezior, rzek i kawa\u0142ek morskich w\u00f3d przybrze\u017cnych. Konwencja ta, zwana ramsarsk\u0105, ostatecznie podnios\u0142a ambicje z ochrony ptak\u00f3w mokrad\u0142owych na ochron\u0119 ca\u0142ych mokrade\u0142 i t\u0119 nieintuicyjn\u0105 definicj\u0119 utrwali\u0142a. Ale to wci\u0105\u017c kwestia niszowa – kiedy\u015b na spotkaniu ekspert\u00f3w Europejskiej Agencji \u015arodowiska dotycz\u0105cym wsp\u00f3lnej ochrony w\u00f3d i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci biologicznej okaza\u0142o si\u0119, \u017ce definicj\u0119 mokrad\u0142a zna jaka\u015b po\u0142owa z nas, a druga, cho\u0107 te\u017c zajmuje si\u0119 tymi zagadnieniami – nie.<\/p>\n\n\n\n

W takiej sytuacji wszelkie szacunki, ile powierzchni zajmuj\u0105 mokrad\u0142a, ile zamieszkuje je gatunk\u00f3w, ile emituj\u0105 metanu, a ile w\u0119gla wi\u0105\u017c\u0105 na tysi\u0105clecia, s\u0105 obci\u0105\u017cone podstawowym ryzykiem, \u017ce w zale\u017cno\u015bci od przyj\u0119tej definicji wyniki b\u0119d\u0105 r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 nawet kilkakrotnie.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego niedawno grupa naukowc\u00f3w podj\u0119\u0142a pr\u00f3b\u0119 przejrzenia funkcjonuj\u0105cych definicji staw\u00f3w i wyci\u0105gni\u0119cia z nich jakiej\u015b definicji najmniej kontrowersyjnej. Czy ich definicja si\u0119 przyjmie? Ci\u0119\u017cko powiedzie\u0107, spo\u015br\u00f3d analizowanych a\u017c trzech czwartych nikt p\u00f3\u017aniej nie cytowa\u0142. Najcz\u0119\u015bciej za\u015b cytowan\u0105 prac\u0105 by\u0142 artyku\u0142 przywo\u0142uj\u0105cy definicj\u0119 ju\u017c funkcjonuj\u0105c\u0105 w \u015brodowisku specjalist\u00f3w: „zbiornik wodny o powierzchni od 1 m kwadratowego do 2 ha, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 sta\u0142y lub okresowy, naturalny lub sztuczny”.<\/p>\n\n\n\n

Badaczom uda\u0142o im si\u0119 dotrze\u0107 do 54 artyku\u0142\u00f3w naukowych i administracyjnych, kt\u00f3re zawiera\u0142y odpowiednie definicje. Te z polskich ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re poda\u0142em wy\u017cej, nie zosta\u0142y uwzgl\u0119dnione. Niewa\u017cne, w pionie czy poziomie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 (32) \u017ar\u00f3de\u0142 definiuje stawy po prostu jako zbiorniki ma\u0142e.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119cej jednak, bo a\u017c 49 definicji, odnosi\u0142o si\u0119 do maksymalnej powierzchni (tego nie ma w przytoczonych przeze mnie wy\u017cej). W\u015br\u00f3d nich opr\u00f3cz og\u00f3lnego okre\u015blenia „niedu\u017cej powierzchni” 33 poda\u0142y konkretn\u0105 warto\u015b\u0107 w hektarach. Prawie wszystkie wskazywa\u0142y na kilka hektar\u00f3w, cho\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 warto\u015b\u0107 0,1 ha i 100 ha, median\u0105 by\u0142o 2 ha. Warto\u015bci skrajne mog\u0105 zaskakiwa\u0107, bo 0,1 ha to naprawd\u0119 ma\u0142a powierzchnia. Chocia\u017cby w prawie Minnesoty to warto\u015b\u0107, poni\u017cej kt\u00f3rej zbiorniki ju\u017c nie s\u0105 stawami, a mokrad\u0142ami.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony – na pierwszy rzut oka zbiornik o 100 ha to co\u015b, co ci\u0119\u017cko nazwa\u0107 ma\u0142ym jeziorem. W Polsce jezior wi\u0119kszych od tego mamy tylko ok. 500 (i mniej wi\u0119cej podobnie jezior o powierzchni 50-100 ha). Je\u017celi jednak sobie przypomnimy, \u017ce polskie definicje z regu\u0142y nie wspominaj\u0105 o powierzchni, to mo\u017ce wcale nie musi ona by\u0107 niedu\u017ca. Podr\u0119czniki te, gdy wspominaj\u0105 o stawach, zajmuj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rybnymi. W Polsce mamy cho\u0107by Stawy Milickie, a niekt\u00f3re z nich maj\u0105 po 200-300 ha. S\u0105 wi\u0119c wi\u0119ksze ni\u017c niejedno jezioro, a jednocze\u015bnie ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 stawowo\u015b\u0107 nie s\u0105 praktycznie zauwa\u017cane przez instytucje zajmuj\u0105ce si\u0119 gospodark\u0105 wodn\u0105. Jednak gdy przyj\u0105\u0107 za\u0142o\u017cenie, \u017ce staw mo\u017ce mie\u0107 dowoln\u0105 powierzchni\u0119, byleby mia\u0142 pochodzenie rybackie, to wtedy stawianie jakiejkolwiek cezury jest bez sensu – i to 100 ha te\u017c.<\/p>\n\n\n\n

Polskie definicje pisz\u0105 za to o p\u0142ytko\u015bci. W zebranym zestawie kryterium to przywo\u0142uje nieco mniej ni\u017c po\u0142owa, z czego kolejne nieco mniej ni\u017c p\u00f3\u0142 je konkretyzuje. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dopuszcza g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 do 8 m, jedna tylko do 2 m. Powi\u0105zane s\u0105 z tym mniej liczne definicje odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do mo\u017cliwo\u015bci penetracji \u015bwiat\u0142a do dna, zasiedlania ca\u0142ego dna przez ro\u015bliny i mieszania w\u00f3d. Paradoksalnie, cho\u0107 wody w stawach oczywi\u015bcie mieszaj\u0105 si\u0119 cz\u0119\u015bciej ni\u017c w du\u017cych jeziorach, stawy mog\u0105 by\u0107 definiowane jako mieszane rzadziej ni\u017c ma\u0142e jeziora ze wzgl\u0119du na mniejsz\u0105 powierzchni\u0119 falowania.<\/p>\n\n\n\n

Badacze nie tylko zebrali definicje, \u017ceby wyci\u0105gn\u0105\u0107 wypadkow\u0105, ale uznali, \u017ce powinna jako\u015b odpowiada\u0107 temu, co da si\u0119 zmierzy\u0107 w naturze. Przekopali si\u0119 przez bazy danych \u015brodowiskowych, kt\u00f3re mo\u017cna powi\u0105za\u0107 ze zbiornikami o znanej powierzchni, g\u0142\u0119boko\u015bci, pokryciu ro\u015blinno\u015bci\u0105 i poddali je statystycznym analizom.<\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, po wrzuceniu na wykresy linie trendu niekt\u00f3rych parametr\u00f3w (poziom azotu, fosforu, dobowa amplituda temperatury, odczyn itd.) za\u0142amywa\u0142y si\u0119 przy niekt\u00f3rych warto\u015bciach w miar\u0119 zbie\u017cnych z typowymi warto\u015bciami z zebranych definicji. Zatem da si\u0119 statystycznie uzasadni\u0107 wyznaczenie pewnych granic. Wiadomo, \u017ce nic nie jest idealne i np. granica mi\u0119dzy stawem a ma\u0142ym jeziorem pod wzgl\u0119dem zasobno\u015bci w fosfor wychodzi mniej wi\u0119cej w zbiornikach o g\u0142\u0119boko\u015bci 2,1 m, a dla azotu to 5,2 m. Trzeba jako\u015b wszystko pou\u015brednia\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce wiele definicji stawu zawiera zapisy „naturalne lub sztuczne” czy „sta\u0142e lub okresowe”, badacze uznali, \u017ce te\u017c je zawr\u0105. Co prawda z punktu widzenia klasycznej logiki s\u0105 bez sensu, bo nie ma zbiornik\u00f3w, kt\u00f3re by si\u0119 da\u0142o przy ich pomocy wykluczy\u0107, ale widocznie uznano, \u017ce lepiej je zachowa\u0107. By\u0107 mo\u017ce po to, by ukr\u00f3ci\u0107 pomys\u0142y u\u017cycia kt\u00f3rego\u015b z tych kryteri\u00f3w jako wykluczaj\u0105cego (nieliczne definicje wykluczaj\u0105 okresowo\u015b\u0107, co z kolei jest bez sensu w przypadku np. staw\u00f3w karpiowych, z kt\u00f3rych z regu\u0142y spuszcza si\u0119 wod\u0119 na zim\u0119).<\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie ich definicja brzmi tak:<\/p>\n\n\n\n

Stawy to zbiorniki wodne o maksymalnej powierzchni 5 ha, maksymalnej g\u0142\u0119boko\u015bci 5 m i pokryciu ro\u015blinno\u015bci\u0105 wynurzon\u0105 poni\u017cej 30 proc. W stawach \u015bwiat\u0142o mo\u017ce dotrze\u0107 do osad\u00f3w dennych, je\u017celi pozwala na to przezroczysto\u015b\u0107 wody. Mog\u0105 by\u0107 sta\u0142e lub okresowe i mie\u0107 pochodzenie naturalne lub antropogeniczne.<\/em><\/p>\n\n\n\n

W tym uj\u0119ciu zbiorniki o ma\u0142ej powierzchni, ale wi\u0119kszej g\u0142\u0119boko\u015bci, nie s\u0105 stawami, a ma\u0142ymi jeziorami, zbiorniki p\u0142ytkie, ale o wi\u0119kszej powierzchni, s\u0105 p\u0142ytkimi jeziorami, a zbiorniki o wi\u0119kszej g\u0142\u0119boko\u015bci i powierzchni – po prostu jeziorami bez epitetu. P\u0142ytkie zbiorniki, kt\u00f3re mog\u0142yby by\u0107 stawami lub p\u0142ytkimi jeziorami, ale s\u0105 zaro\u015bni\u0119te ro\u015blinno\u015bci\u0105 wynurzon\u0105 powy\u017cej 30 proc., s\u0105 w tym uj\u0119ciu mokrad\u0142ami. Mo\u017cna tak przyj\u0105\u0107, ale oznacza to, \u017ce wiele zbiornik\u00f3w, kt\u00f3re kto\u015b dot\u0105d uznawa\u0142 za stawy, wypadnie z tej kategorii.<\/p>\n\n\n\n

Definicja ma uzasadnienie, je\u017celi chce si\u0119 stawy traktowa\u0107 jako byty \u015brodowiskowe o pewnych powtarzalnych cechach fizyczno-chemicznych i np. uwzgl\u0119dnia\u0107 jako osobn\u0105 kategori\u0119 w modelowaniu cykli biogeochemicznych. Ignoruje za to takie kwestie jak u\u017cytkowanie – wiele staw\u00f3w rybnych nie za\u0142apie si\u0119 na te kryteria. Na przyk\u0142ad w kompleksie Staw\u00f3w Raszy\u0144skich jedna trzecia ma za du\u017c\u0105 powierzchni\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie to, \u017ce stawami nazywane s\u0105 wszystkie jeziora w polskiej cz\u0119\u015bci Tatr, mimo \u017ce nikt nie uzna\u0142by ich za stawy w rozumieniu hydrobiologicznym, a tym bardziej rybackim, to zupe\u0142nie inna kwestia – nie przyrodnicza, a czysto j\u0119zykowa.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Staw Hetman w powiecie parczewskim. Wed\u0142ug przytoczonych kryteri\u00f3w nie jest stawem, bo ma prawie 100 ha, a pokrycie szuwarem mo\u017ce (nieznacznie) przekracza\u0107 30 proc. Piotr Panek. licencja <\/em>CC BY-SA 4.0<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n