{"id":8607,"date":"2022-08-06T10:29:12","date_gmt":"2022-08-06T08:29:12","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8607"},"modified":"2022-08-06T12:43:20","modified_gmt":"2022-08-06T10:43:20","slug":"swiety-krol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2022\/08\/06\/swiety-krol\/","title":{"rendered":"\u015awi\u0119ty Kr\u00f3l"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jaki\u015b czas temu w\u0142\u0105czy\u0142em telewizor w poszukiwaniu czego\u015b innego, a trafi\u0142em na „Powr\u00f3t Kr\u00f3la\u201d, ostatni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ekranizacji „W\u0142adcy Pier\u015bcieni\u201d Tolkiena. Namiestnik Gondoru Denethor odmawia\u0142 Gandalfowi sojuszu z Rohanem, obawiaj\u0105c si\u0119 towarzysz\u0105cego kr\u00f3lowi Theodenowi Aragorna. Budz\u0105cy antypati\u0119 w\u0142adca Gondoru bu\u0144czucznie o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce nie pok\u0142oni si\u0119 ostatniemu dziedzicowi zubo\u017ca\u0142ego rodu, kt\u00f3ry w przesz\u0142o\u015bci straci\u0142 tron. Oczywi\u015bcie zgodnie z przewidywaniami straci w\u0142adz\u0119, a kochany przez widz\u00f3w czy czytelnik\u00f3w Aragorn odzyska nale\u017cne dziedzictwo. Porwani przez akcj\u0119 nie zauwa\u017camy absurdu. Ale nie tylko my \u2013 nie zauwa\u017cano go przez wieki.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie Aragorn odzyskuje tron, m\u00f3wi o tym sam tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki. Niegodnego namiestnika zast\u0119puje prawowity w\u0142adca. Ale na czym w\u0142a\u015bciwie Aragorn opiera swe roszczenia? W jakim sensie odzyskuje<\/em> tron? Czy kiedy\u015b go ju\u017c posiada\u0142?<\/p>\n\n\n\n

Dok\u0142adna lektura dzie\u0142 Tolkiena temu przeczy. Ani Aragorn, ani jego ojciec Aratorn nie by\u0142 w\u0142adc\u0105. Byli potomkami dawnego, niegdy\u015b wspania\u0142ego rodu, to od pokole\u0144 bezdomni w\u0142\u00f3cz\u0119dzy pod opiek\u0105 Elronda. Wedle Silmarillionu, dzie\u0142a Tolkiena opracowanego przez jego syna, Elrond mia\u0142 brata bli\u017aniaka Elrosa, pierwszego w\u0142adc\u0119 najwspanialszego kr\u00f3lestwa ludzi Numenoru. Po jego upadku pochodz\u0105ca od jednego z kr\u00f3l\u00f3w rodu Elrosa boczna linia ksi\u0105\u017c\u0105t Andunie pod wodz\u0105 Elendila wyemigrowa\u0142a na wsch\u00f3d, z powrotem do \u015ar\u00f3dziemia. Za\u0142o\u017cyli kr\u00f3lestwa Arnor i Gondor, a w\u0142adz\u0119 obj\u0119li synowie Elendila: Isildur (ten, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 zniszczenia Pier\u015bcienia) i Anarion. C\u00f3rka jednego z ostatnich kr\u00f3l\u00f3w Gondoru z linii Anariona po\u015blubi\u0142a kr\u00f3la z rodu Isildura.<\/p>\n\n\n\n

Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej ostatni kr\u00f3l Gondoru wyjecha\u0142 walczy\u0107 z Upiorami Pier\u015bcienia i pozostawi\u0142 w\u0142adz\u0119 wiernemu namiestnikowi, kt\u00f3ry mia\u0142 j\u0105 sprawowa\u0107 do powrotu kr\u00f3la<\/em>. A \u017ce Upiory Pier\u015bcienia w\u0142adc\u0119 zamordowa\u0142y, w\u0142adz\u0119 przej\u0105\u0142 jako kolejny namiestnik syn poprzedniego itd. Teoretycznie prawa do dziedziczenia mia\u0142a boczna linia kr\u00f3lewny po\u015blubionej potomkowi Isildura, jej przedstawiciele mieli jednak w\u0142asne problemy. Arnor rozpad\u0142 si\u0119, a kontynuuj\u0105cy jego tradycje Arthedain pogr\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 w wojnach. Od kr\u00f3l\u00f3w Gondoru pochodz\u0105 wi\u0119c kr\u00f3lowie Arthedaimu, a od nich wodzowie Dunedain\u00f3w p\u00f3\u0142nocy, z kt\u00f3rych ostatnim by\u0142 Aragorn. Ten\u017ce Aragorn po wiekach rz\u0105d\u00f3w namiestnik\u00f3w pojawia si\u0119 znik\u0105d, a z nim ludzie (i czarodziej) twierdz\u0105cy, \u017ce ze wzgl\u0119du na wydarzenia sprzed tysi\u0105clecia nale\u017cy odda\u0107 mu tron. I co jeszcze?<\/p>\n\n\n\n

To jawny absurd, tylko \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w b\u0105d\u017a widz\u00f3w w to wierzy. Co wi\u0119cej, ma on solidne podstawy. Tolkien wzorowa\u0142 swoje dzie\u0142o na mitologii.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo zami\u0142owania angielskiego j\u0119zykoznawcy do mit\u00f3w germa\u0144skich odwo\u0142ajmy si\u0119 najpierw do znacznie lepiej znanej mitologii greckiej. Oparta na poleis<\/em> struktura polityczna powodowa\u0142a mnogo\u015b\u0107 kr\u00f3l\u00f3w, ksi\u0105\u017c\u0105t i innych w\u0142adc\u00f3w pa\u0144stewek tworzonych przez gr\u00f3d otoczony skrawkiem ziemi. Zbadajmy najpopularniejsze rody. Krete\u0144ski kr\u00f3l Minos to syn Zeusa. Atrydzi Agamemnon i Menelaos wywodz\u0105 si\u0119 z rodu Pelopsa, syna (i ofiary) Tantala, kt\u00f3ry by\u0142 dzieckiem Zeusa. A wcze\u015bniejsi w\u0142adcy Myken (Eurysteusz, Elektryon)? To r\u00f3d Perseusza, tak\u017ce syna Zeusa, oraz Alkmeny z rodu Io, uwiedzionej przez… Jak wida\u0107, Zeus nie mia\u0142 oporu przed \u0142\u0105czeniem si\u0119 z w\u0142asnymi potomkami. A s\u0142awny Odyseusz? S\u0105 dwie wersje. Grzeczna wywodzi go od Laertesa, syna Arkizjosa, syna… Zeusa. Ta mniej popularna widzi w nim syna Syzyfa, pochodz\u0105cego, jak kilku innych w\u0142adc\u00f3w (Salmoneus, Kreteus, Jazon, Pelias itd.), z rodu Prometeusza, kt\u00f3ry uwi\u00f3d\u0142 c\u00f3rk\u0119 Autolykosa, syna Hermesa. Byli jeszcze potomkowie Atlasa (r\u00f3d troja\u0144ski), Posejdona (Agenor, ojciec Europy i Kadmosa, oraz wielu innych w\u0142adc\u00f3w nadmorskich). Wniosek nasuwa si\u0119 jasny: kr\u00f3lowie, podobnie jak herosi, pochodzili od bog\u00f3w (ewentualnie tytan\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Przenie\u015bmy si\u0119 teraz na po\u0142udniowe wybrze\u017ce Morza \u015ar\u00f3dziemnego. W\u0142adca Egiptu, pot\u0119\u017cny faraon, cieszy\u0142 si\u0119 bosk\u0105 czci\u0105 jako uosobienie boga s\u0142o\u0144ca Ra.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017ce w Mezopotamii<\/a> b\u0119dzie inaczej? Enuma Elisz przedstawia ludzi jako nic nieznacz\u0105cych robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 pracowa\u0107 dla bog\u00f3w. Ale jakich bohater\u00f3w znamy z mezopotamskiej mitologii? S\u0142awny Gilgamesz by\u0142 synem kap\u0142ana i czczonej przez niego bogini, co czyni\u0142o go w dw\u00f3ch trzecich bogiem (wedle \u00f3wczesnych pogl\u0105d\u00f3w – wszak nie znano genetyki mendlowskiej).<\/p>\n\n\n\n

A staro\u017cytny Rzym, miasto r\u00f3wnych obywateli? Pierwszy pomi\u0119dzy r\u00f3wnymi, cesarz, bywa\u0142 po \u015bmierci deifikowany, czyli uznawany za boga. Ponadto mityczny za\u0142o\u017cyciel miasta Romulus mia\u0142 by\u0107 synem Marsa, a r\u00f3d Juliuszy wyprowadzano od Eneasza, uciekiniera z Troi i syna Afrodyty \/ Wenus.<\/p>\n\n\n\n

No dobrze, to by\u0142y wszystko kultury politeistyczne. Monoteizm<\/a> zapewne pozwoli unikn\u0105\u0107 czci oddawanej w\u0142adcom. We\u017amy Bibli\u0119… W Ksi\u0119dze Samuela czytamy o powo\u0142aniu na kr\u00f3la Izraela najpierw Saula, a potem Dawida<\/a>, najm\u0142odszego z rodze\u0144stwa, pastuszka niemog\u0105cego poszczyci\u0107 si\u0119 \u017cadnym nadzwyczajnym pochodzeniem. Dawid wi\u0105\u017ce si\u0119 jednak z Bogiem \u015bwi\u0119tym przymierzem. Nie tylko wszyscy nast\u0119pni kr\u00f3lowie Judy b\u0119d\u0105 si\u0119 wywodzi\u0107 z rodu Dawida. Na pocz\u0105tku dw\u00f3ch z czterech Ewangelii mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce z rodu Dawida by\u0142 tak\u017ce J\u00f3zef, w \u015bwietle prawa ojciec Chrystusa. Jego matka tak\u017ce wywodzi\u0142a si\u0119 z rodu Dawida. A wi\u0119c mia\u0142 on przynajmniej symboliczne znaczenie po tysi\u0105cu lat od \u015bmierci za\u0142o\u017cyciela, w tym po po\u0142owie tysi\u0105clecia nieodgrywania \u017cadnej roli formalnej.<\/p>\n\n\n\n

Wyjd\u017amy poza obr\u0119b kultury zachodniej. Japonia? R\u00f3d cesarski przetrwa\u0142 obalenie w\u0142adzy tylko dlatego, \u017ce wywodzono go od bogini s\u0142o\u0144ca Amaterasu no-mikoto<\/a>. Chiny? Mityczni cesarze byli zarazem bogami. Itd. itp… \u015awi\u0119ty kr\u00f3l-kap\u0142an to jeden z g\u0142\u00f3wnych motyw\u00f3w mitologii wedle Gravesa, ale wyst\u0119puje te\u017c u wielu wiarygodniejszych autor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Podobne my\u015blenie nie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 ze staro\u017cytno\u015bci\u0105. W \u015bredniowieczu troch\u0119 je przeformu\u0142owano. Oto mamy monarch\u0119 namaszczonego przez Boga, troch\u0119 jak Dawid, kt\u00f3ry musi nami rz\u0105dzi\u0107, bo taki jest boski porz\u0105dek rzeczy. Pyta\u0144, dlaczego niby taki jest boski porz\u0105dek rzeczy, nie dopuszczamy, bo ich zadawanie jest sprzeczne z boskim porz\u0105dkiem rzeczy (a dociekliwych zawsze mo\u017cna wbi\u0107 na pal).<\/p>\n\n\n\n

My\u015blenie to przetrwa\u0142o kolejn\u0105 epok\u0119. Romanowowie, wybrani na w\u0142adc\u00f3w Rosji po upadku Rurykowicz\u00f3w, cieszyli si\u0119 wr\u0119cz absolutn\u0105 w\u0142adz\u0105 z boskiego nadania i poparciem cerkwi (abstrahuj\u0105c od m\u0119cze\u0144skiej \u015bmierci gro\u017c\u0105cej odmawiaj\u0105cym takiego poparcia). Habsburgowie che\u0142pili si\u0119 kultem Eucharystii i krzewieniem wiary w Nowym \u015awiecie. Rodow\u00f3d wywodzili od Herkulesa, Trojan, kilkudziesi\u0119ciu \u015bwi\u0119tych b\u0105d\u017a papie\u017cy. Wcze\u015bniejsi Merowingowie mieli si\u0119 wywodzi\u0107 od samego Chrystusa. W\u0142adza ca\u0142y czas pochodzi\u0142a z boskiego nadania, a sprawuj\u0105cy j\u0105 nie by\u0142 takim samym cz\u0142owiekiem jak poddani. Udziela\u0142 niejako swej \u015bwi\u0119to\u015bci rodzinie i wsp\u00f3\u0142pracownikom, tworz\u0105cym szczyt hierarchii spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego takim szokiem by\u0142 wywodz\u0105cy si\u0119 prawie znik\u0105d Napoleon, podobnie jak kolejne rewolucje i oddanie \u015bwi\u0119tej w\u0142adzy w r\u0119ce nie\u015bwi\u0119tego ludu. U Tolkiena namiestnik z ludu nie mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 kr\u00f3la ze \u015bwi\u0119tego rodu. Nawet po kilku wiekach rz\u0105d\u00f3w nie przyjmuje tytu\u0142u kr\u00f3la. Natomiast pochodz\u0105cy od wszystkich \u015bwi\u0119tych Aragorn obdarzony jest d\u0142ugowieczno\u015bci\u0105 i moc\u0105 uzdrawiania (w filmie wyr\u00f3\u017cnia go raczej umiej\u0119tno\u015b\u0107 hurtowego mordowania ork\u00f3w). Tylko on, nadludzkiego pochodzenia, mo\u017ce wygra\u0107 wojn\u0119, odnowi\u0107 kr\u00f3lestwo i zosta\u0107 bohaterem. Dla Froda pozostaje prywatna, chicha misja wrzucenia pier\u015bcienia do dziury. Widzowie nadal potrzebuj\u0105 czci\u0107 \u015bwi\u0119tego kr\u00f3la.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ilustracje:<\/strong><\/p>\n\n\n\n