{"id":8863,"date":"2023-02-24T07:20:36","date_gmt":"2023-02-24T06:20:36","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8863"},"modified":"2023-02-24T15:03:02","modified_gmt":"2023-02-24T14:03:02","slug":"jak-pszenica-ukradla-nam-wolnosc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/02\/24\/jak-pszenica-ukradla-nam-wolnosc\/","title":{"rendered":"Jak pszenica ukrad\u0142a nam wolno\u015b\u0107"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Klasyczny pogl\u0105d na powstanie rolnictwa, pa\u0144stwa czy cywilizacji stanowi, \u017ce ludzie najpierw \u017cyli w ma\u0142ych grupach \u0142owc\u00f3w-zbieraczy, po czym jakie\u015b 10 000 lat temu zasz\u0142a tzw. rewolucja neolityczna: wynaleziono rolnictwo, dzi\u0119ki czemu mo\u017cna by\u0142o od\u0142o\u017cy\u0107 nadwy\u017ck\u0119 plon\u00f3w i powsta\u0142y pierwsze pa\u0144stwa, zapocz\u0105tkowuj\u0105c nasz\u0105 wspania\u0142\u0105 cywilizacj\u0119. Prawdopodobnie nie by\u0142o to ani tak proste, ani tak pi\u0119kne.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Troch\u0119 inn\u0105 wersj\u0119 przedstawia prof. James C. Scott, ameryka\u0144ski antropolog i badacz rolnictwa, w ksi\u0105\u017cce „Jak udomowiono cz\u0142owieka. U pocz\u0105tk\u00f3w historii pierwszych pa\u0144stw” wydanej pod oryginalnym tytu\u0142em „Against the Grain. A deep History of the Earliest States” (Przeciw ziarnu. G\u0142\u0119boka historia najwcze\u015bniejszych pa\u0144stw)\u00a0w 2017 r.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c wcze\u015bniej rozbrzmiewa\u0142y informacje, \u017ce rewolucja neolityczna nie by\u0142a a\u017c takim dobrodziejstwem, jak s\u0105dzono. Ot\u00f3\u017c przeci\u0119tny \u0142owca-zbieracz (czyli raczej w wi\u0119kszo\u015bci siedlisk zbieracz z niewielkim, ale presti\u017cowym dodatkiem \u0142owcy) wk\u0142ada w zdobycie \u017cywno\u015bci znacznie mniej wysi\u0142ku i znacznie wi\u0119cej odpoczywa ni\u017c utrudzony ca\u0142ym dniem na polu rolnik. C\u00f3\u017c, ju\u017c w szkole uczono nas hase\u0142: rewolucja zjada w\u0142asne dzieci<\/em> i rewolucja to pospolita grabie\u017c<\/em>. Najwyra\u017aniej znacznie bardziej roz\u0142o\u017cona w czasie rewolucja neolityczna jest godna swej nazwy. Tylko co w takim razie pchn\u0119\u0142o szcz\u0119\u015bliwych \u0142owc\u00f3w-zbieraczy do parania si\u0119 tak niewdzi\u0119cznym zaj\u0119ciem jak rolnictwo – i jeszcze zak\u0142adania pa\u0144stw?<\/p>\n\n\n\n

Scott zauwa\u017ca, \u017ce pierwsze pa\u0144stwa – jak i rolnictwo – powsta\u0142y w specyficznych warunkach: na nizinach aluwialnych, czyli \u017cyznych osadach naniesionych przez wielkie rzeki uchodz\u0105ce do morza. Obecnie ruiny Ur, Uruk czy Eridu le\u017c\u0105 w pustynnych rejonach Mezopotamii, jednak tysi\u0105ce lat przed nasz\u0105 er\u0105 Zatoka Perska rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 znacznie dalej ni\u017c dzi\u015b na p\u00f3\u0142noc i zach\u00f3d, na obszarach zasypywanych przez kolejne tysi\u0105clecia piachem i mu\u0142em niesionymi przez Eufrat i Tygrys. Ok. 6500 lat przed nasz\u0105 er\u0105 tereny te pokrywa\u0142y okresowo zalewane przybrze\u017cne bagna obfituj\u0105ce w ro\u015blinno\u015b\u0107 i \u017cyzne ziemie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bogate obszary zapewnia\u0142y rozmaite drogi zdobycia \u017cywno\u015bci. Ludzie \u017cyli w rozproszeniu i w razie trudno\u015bci w jednym miejscu przenosili si\u0119 gdzie\u015b dalej. Generalnie jednak mo\u017cna by\u0142o zosta\u0107 na d\u0142u\u017cej. Koncentracja ludzi w jednym miejscu wytworzy\u0142a wielogatunkowe skupiska, kt\u00f3re Scott nazywa neolitycznymi obozami przesiedle\u0144czymi \u2013 grupa ludzi, zagnane kozy, podjadaj\u0105ce odpadki psy, znacznie p\u00f3\u017aniej \u015bwinie, szczury i rozmaite paso\u017cyty przeskakuj\u0105ce z jednego gatunku na kolejny. Okresowe zalewanie wy\u017cszych teren\u00f3w przez rzeki stwarza\u0142o okazj\u0119 do \u0142atwego rozpocz\u0119cia rolnictwa: wystarczy\u0142o zasadzi\u0107 ro\u015blin\u0119 w wilgotnej glebie, ewentualnie po jakim\u015b czasie, gdy woda si\u0119 obni\u017cy, przenie\u015b\u0107 j\u0105 w wilgotniejsze miejsce. Wyb\u00f3r co bardziej nadaj\u0105cych si\u0119 okaz\u00f3w spowodowa\u0142 ewolucj\u0119 ro\u015blin \u2013 wybierano te o wi\u0119kszych owocach czy ziarnach, \u0142atwiejsze w uprawie, wytrzymalsze czy \u0142atwiejsze do zbioru. Od powstania rolnictwa do powstania pa\u0144stw min\u0119\u0142y jednak przynajmniej 4000 lat.<\/p>\n\n\n\n

Prawdziw\u0105 rewolucj\u0119 spowodowa\u0142y wyhodowane w ten spos\u00f3b zbo\u017ca z pszenic\u0105 na czele i j\u0119czmieniem w drugiej kolejno\u015bci: coraz wi\u0119cej ziaren \u0142atwych do pozyskania, i to dojrzewaj\u0105cych w mniej wi\u0119cej tym samym czasie, co znacznie u\u0142atwia \u017cniwa. Pszenica nadawa\u0142a si\u0119 do siania tak\u017ce w mniej sprzyjaj\u0105cych warunkach, je\u015bli zadbano o jej wzrost. Ziarno da\u0142o si\u0119 od\u0142o\u017cy\u0107 na ci\u0119\u017ckie czasy. Mia\u0142o to istotne znaczenie po znacznym och\u0142odzeniu klimatu w m\u0142odszym dryasie, ok. 10 000 lat p.n.e., kiedy liczba siedlisk odpowiednich do zamieszkania mocno zmala\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce osiad\u0142e grupy ludzi uprawiaj\u0105cych ziemi\u0119 mimo gorszych warunk\u00f3w \u017cycia, wi\u0119kszej \u015bmiertelno\u015bci niemowl\u0105t (dochodz\u0105cej prawdopodobnie do po\u0142owy) i gorszej jako\u015bci, bo mniej zr\u00f3\u017cnicowanego, pokarmu – dochowuj\u0105 si\u0119 znacznie wi\u0119kszej liczby dzieci ni\u017c koczownicy. Cz\u0142owiek rozumny to jedyny dzisiejszy gatunek naczelnych, kt\u00f3rego noworodek przychodzi na \u015bwiat tak niedorozwini\u0119ty, \u017ce nie jest w stanie trzyma\u0107 si\u0119 futra matki (a i futra matk\u0119 ewolucja w znacznej mierze pozbawi\u0142a). W przemieszczaj\u0105cych si\u0119 grupach \u0142owiecko-zbierackich dzieci przez kilka pierwszych lat \u017cycia trzeba nie\u015b\u0107. Co wi\u0119cej, pomimo r\u00f3\u017cnorodno\u015bci pokarmu nie ma za bardzo czym zast\u0105pi\u0107 kobiecego mleka, wobec czego dziecko d\u0142ugo ssie pier\u015b matki, co zmniejsza szans\u0119 na kolejn\u0105 ci\u0105\u017c\u0119. W efekcie pomi\u0119dzy kolejnymi dzie\u0107mi rodzice zachowuj\u0105 trzy-cztery lata przerwy. Zupe\u0142nie inaczej jest w grupie osiad\u0142ych, hoduj\u0105cych daj\u0105ce mleko zwierz\u0119ta i uprawiaj\u0105cych zbo\u017ce rolnik\u00f3w – kobieta cz\u0119sto rodzi co roku. W efekcie liczebno\u015b\u0107 tych drugich ro\u015bnie znacznie szybciej.<\/p>\n\n\n\n

Koncentracja d\u00f3br w jednym miejscu pozwala na za\u0142o\u017cenie pa\u0144stwa. Zgromadzon\u0105 nadwy\u017ck\u0119 mo\u017cna zagarn\u0105\u0107 pod pretekstem obrony, wsparcia czy te\u017c \u2013 w razie braku lepszego pomys\u0142u \u2013 woli bog\u00f3w (dosy\u0107 trudno uzyska\u0107 ich dementi), ewentualnie bez pretekstu, zw\u0142aszcza je\u015bli \u017cyjemy w Egipcie, gdzie \u017cyzne tereny wok\u00f3\u0142 rzeki otacza pustynia i za bardzo nie ma gdzie uciec. Zagarni\u0119te zbo\u017ce pos\u0142u\u017cy elicie zarz\u0105dzaj\u0105cej obszarem, z kt\u00f3rego jest w stanie \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 zbo\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

Ale dlaczego zbo\u017ce? Poniewa\u017c \u0142atwo je \u015bci\u0105gn\u0105\u0107. Dobrze je wida\u0107 na jednogatunkowym polu, dojrzewa ca\u0142e w tym samym czasie, \u0142atwo je zebra\u0107, przewie\u017a\u0107, mo\u017ce by\u0107 przechowywane przez d\u0142u\u017cszy czas. I sk\u0142ada si\u0119 z drobnych ziaren, kt\u00f3rych ilo\u015b\u0107 \u0142atwo zmierzy\u0107. Wystarczy wys\u0142a\u0107 poborc\u0119 podatku kr\u00f3tko po \u017cniwach.<\/p>\n\n\n\n

Nieprzypadkowo w\u0142adza egipskich faraon\u00f3w cz\u0119sto ko\u0144czy\u0142a si\u0119 przed delt\u0105 Nilu, \u017cyznych, zasobnych w pokarm teren\u00f3w. Jak opodatkowa\u0107 dziesi\u0105tki \u017ar\u00f3de\u0142 pokarmu? Niekt\u00f3re ro\u015bliny bobowate, kt\u00f3re owocuj\u0105 i dojrzewaj\u0105 stopniowo w d\u0142u\u017cszym czasie. Podziemne bulwy, kt\u00f3rych nie wida\u0107 z powierzchni i niewykopane mog\u0105 przetrwa\u0107 w ziemi rok czy dwa. A zawarto\u015b\u0107 energetyczn\u0105 maj\u0105 skromn\u0105 i przew\u00f3z jest znacznie mniej op\u0142acalny. Szanowny poborco podatkowy, prosz\u0119 bardzo, mo\u017cesz kopa\u0107 i szuka\u0107. A potem sobie przewie\u017a. Mo\u017cesz wizytowa\u0107 krzaki co tydzie\u0144 i sprawdza\u0107, ile czego dojrzewa. Mo\u017cesz \u0142azi\u0107 po bagnach, o ile si\u0119 nie utopisz, i notowa\u0107, ile czego tam zbieramy.<\/p>\n\n\n\n

Scott nie pozostawia z\u0142udze\u0144, \u017ce jako\u015b\u0107 \u017cycia w pierwotnym pa\u0144stwie by\u0142a znacznie gorsza ni\u017c w grupie \u0142owc\u00f3w-zbieraczy w dziczy. Wielu poddanych z takich pa\u0144stw ucieka\u0142o, wybieraj\u0105c wygodniejsze koczownicze \u017cycie. Wielki Mur Chi\u0144ski chroni\u0142 Chiny nie tylko przed wtargni\u0119ciem barbarzy\u0144c\u00f3w z zachodu, ale te\u017c przed ucieczk\u0105 d\u017awigaj\u0105cych ci\u0119\u017car utrzymania pa\u0142acu poddanych. \u00d3wczesne wojny nie toczy\u0142y si\u0119 wcale o ziemi\u0119, tej by\u0142o w nadmiarze. Najcenniejszym dobrem byli ludzie. Wyprawy \u0142upie\u017ccze co jaki\u015b czas zaopatrywa\u0142y pa\u0144stwo w nowych przymusowych mieszka\u0144c\u00f3w. Haruj\u0105cych na polach, by elita mog\u0142a sprawi\u0107 sobie wille, a nawet tych kilka monumentalnych budynk\u00f3w, kt\u00f3rymi zachwyc\u0105 si\u0119 archeolodzy za kilka tysi\u0119cy lat.<\/p>\n\n\n\n

Jak wida\u0107, pocz\u0105tki pa\u0144stw dla wi\u0119kszo\u015bci ich mieszka\u0144c\u00f3w oznacza\u0142y znaczne pogorszenie warunk\u00f3w \u017cycia, pe\u0142nego pracy, chor\u00f3b zaka\u017anych i obaw, czy plony wystarcz\u0105 do zap\u0142acenia podatk\u00f3w. Dzisiaj pa\u0144stwo jawi si\u0119 nam zupe\u0142nie inaczej. Chyba…<\/p>\n\n\n\n

PS Odbierali ju\u017c Pa\u0144stwo PIT?<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n