{"id":8892,"date":"2023-03-24T17:05:35","date_gmt":"2023-03-24T16:05:35","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8892"},"modified":"2023-03-24T17:05:35","modified_gmt":"2023-03-24T16:05:35","slug":"czemu-wymarly-amonity","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/03\/24\/czemu-wymarly-amonity\/","title":{"rendered":"Czemu wymar\u0142y amonity?"},"content":{"rendered":"
\"\"

Asteroceras<\/em><\/p><\/div>\n

Do najpopularniejszych wymar\u0142ych zwierz\u0105t nale\u017c\u0105 zapewne nieptasie dinozaury, mylone przez laik\u00f3w z innymi wielkimi mezozoicznymi gadami. Inne prehistoryczne grupy zwierz\u0105t znane s\u0105 ju\u017c tylko badaczom b\u0105d\u017a amatorom paleontologii, w\u015br\u00f3d nich do najs\u0142ynniejszych bezkr\u0119gowc\u00f3w nale\u017c\u0105 zapewne amonity.<\/p>\n

<\/p>\n

Nazwa wywodzi si\u0119 od egipskiego boga Amona, przedstawianego niekiedy z cechami barana, zw\u0142aszcza z zakr\u0119caj\u0105cymi baranimi rogami. Z tymi w\u0142a\u015bnie rogami skojarzy\u0142y si\u0119 tw\u00f3rcom nazwy spiralnie skr\u0119cone muszle, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bcicieli ochrzczono nazw\u0105 amonit\u00f3w.<\/p>\n

Formalnie wyst\u0119puj\u0105ce w zapisie kopalnym od dewonu do pocz\u0105tku kenozoiku, amonity mog\u0142y powsta\u0107 jeszcze wcze\u015bniej. Zaliczaj\u0105 si\u0119 do typu mi\u0119czak\u00f3w, reprezentowanego te\u017c przez znacznie bli\u017csze nam \u015blimaki czy ma\u0142\u017ce, i gromady g\u0142owonog\u00f3w, kt\u00f3rej dzisiejszymi przedstawicielami s\u0105 \u0142odziki (podgromada \u0142odzikowc\u00f3w) oraz o\u015bmiornice i ka\u0142amarnice (podgromada p\u0142aszczoobros\u0142ych). Amonity stanowi\u0105 trzeci\u0105, wymar\u0142\u0105 podgromad\u0119 g\u0142owonog\u00f3w.<\/p>\n

Wyewoluowa\u0142y prawdopodobnie ze zwierz\u0105t bliskich dzisiejszym \u0142odzikowcom, by\u0107 mo\u017ce przypominaj\u0105cych baktyty. O ile wsp\u00f3\u0142czesne \u0142odziki nieznacznie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od swych paleozoicznych przodk\u00f3w, amonity zd\u0105\u017cy\u0142y si\u0119 kilkukrotnie znacz\u0105co zr\u00f3\u017cnicowa\u0107, opanowa\u0107 morza ca\u0142ego \u015bwiata i w wi\u0119kszo\u015bci zgin\u0105\u0107 w wielkim wymieraniu, pozostawiaj\u0105c niewielk\u0105 liczb\u0119 ocala\u0142ych gatunk\u00f3w. O ile nieliczni ich przedstawiciele, kt\u00f3ry przetrwali katastrof\u0119 permsk\u0105, a potem triasow\u0105, zdo\u0142ali kolejny raz opanowa\u0107 oceany w mezozoiku, niedobitki wymierania kredowego nie powt\u00f3rzy\u0142y sukcesu kolejny raz i odesz\u0142y w danie, pierwszym wieku kenozoiku.<\/p>\n

\"\"

Audoliceras<\/em><\/p><\/div>\n

Co takiego r\u00f3\u017cni\u0142o amonity od \u0142odzikowc\u00f3w, niezachwianie zajmuj\u0105cych to samo miejsce w morzach od milion\u00f3w lat? \u0141odziki produkuj\u0105 niewielk\u0105 liczb\u0119 do\u015b\u0107 du\u017cych jaj. Czynili te\u017c tak prawdopodobnie przodkowie amonit\u00f3w. Jednak\u017ce zasiedlaj\u0105ce l\u0105d od syluru ro\u015bliny w dewonie utworzy\u0142y prawdziwe lasy, a gnij\u0105ca materia organiczna upad\u0142ych drzew sp\u0142ywa\u0142a do w\u00f3d, stanowi\u0105c obfite \u017ar\u00f3d\u0142o po\u017cywienia. Znaczny rozw\u00f3j fitoplantonu i po\u017ceraj\u0105cego go zooplanktonu ograniczy\u0142 rol\u0119 zapas\u00f3w pokarmu koniecznych dla wy\u017cywienia rozwijaj\u0105cego si\u0119 potomstwa. Szybko wyl\u0119gaj\u0105ce si\u0119 z jaja planktoniczne m\u0142ode by\u0142o w stanie samo si\u0119 wy\u017cywi\u0107, nim przesz\u0142o w form\u0119 wi\u0119kszego zwierz\u0119cia, wytwarzaj\u0105cego tward\u0105 muszl\u0119 dla ochrony przed coraz liczniejszymi dewo\u0144skimi rybami.<\/p>\n

Scenariusz taki potwierdzaj\u0105 skamienia\u0142o\u015bci. W centrum znajdowanych muszki dostrzec mo\u017cna niewielk\u0105 amonitell\u0119, powsta\u0142\u0105 jeszcze w jaju muszl\u0119 embrionaln\u0105 stanowi\u0105c\u0105 zacz\u0105tek p\u00f3\u017aniejszej muszli doros\u0142ego zwierz\u0119cia. Wyl\u0119gaj\u0105cy si\u0119 z jaja amonit przypomina\u0142 mniej wi\u0119cej poza rozmiarami doros\u0142e zwierz\u0119, nie wyst\u0119powa\u0142a typowa znacznie r\u00f3\u017cni\u0105ca si\u0119 od doros\u0142ych osobnik\u00f3w larwa.<\/p>\n

Szybki rozw\u00f3j umo\u017cliwi\u0142 te\u017c gwa\u0142town\u0105 ewolucj\u0119. W ska\u0142ach zachowa\u0142y si\u0119 najrozmaitsze kszta\u0142ty amonit\u00f3w o muszlach prostych i skr\u0119conych, g\u0142adkich i z kolcami, ma\u0142ych i kilkumetrowych.<\/p>\n

Planktoniczne potomstwo ma jednak pewn\u0105 wad\u0119: nie p\u0142ywa samodzielnie unoszone wraz z wod\u0105, jest silnie zale\u017cne od warunk\u00f3w \u015brodowiska. Nag\u0142e zmiany warunk\u00f3w \u017cycia na przestrzeni kilku lat mog\u0105 przetrzebi\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji organizm\u00f3w z planktoniczn\u0105 larw\u0105 w cyklu \u017cyciowym. Tymczasem znacznie wolniej rozmna\u017caj\u0105ce si\u0119 i ewoluuj\u0105ce \u0142odzikowce mog\u0142y po prostu przetrzyma\u0107 globalne wymieranie, wydaj\u0105c jak zawsze niewielk\u0105 liczb\u0119 dobrze wyposa\u017conego w zapasy pokarmu potomstwa gdzie\u015b w g\u0142\u0119binach.<\/p>\n

Dzi\u0119ki temu to w\u0142a\u015bnie one przetrwa\u0142y i \u017cyj\u0105 nadal. Obecnie licz\u0105 2 rodzaje: Nautilus<\/em> i Allonautilus<\/em>. Po amonitach zosta\u0142y najr\u00f3\u017cniejsze skamienia\u0142e muszle.<\/p>\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n