![\"\"](\"\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_079.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Dawnymi czasy, kiedy \u015bwiat zdawa\u0142 si\u0119 prostszy, w prawie ca\u0142ej zachodniej kulturze postrzegano go przez pryzmat Biblii. Najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Starego Testamentu, Tor\u0119, nazywano Pi\u0119cioksi\u0119giem Moj\u017cesza. Biblijnego proroka uznawano nie tylko za g\u0142\u00f3wnego bohatera opisywanych w Pentateuchu wydarze\u0144, ale te\u017c za jego autora. Podobne bzdury jeszcze dzi\u015b znale\u017a\u0107 mo\u017cna w polskich podr\u0119cznikach, na co z\u017cyma si\u0119 w licznym wywiadach wybitny historyk profesor Niesio\u0142owski-Spano, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci wiadomo od dekad, \u017ce Pi\u0119cioksi\u0105g nie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 jednego autora.<\/p>\n
<\/p>\n
Abstrahuj\u0105c od niezwykle logicznego pogl\u0105du fundamentalist\u00f3w, jakoby Moj\u017cesz opisa\u0142 w Pi\u0119cioksi\u0119gu w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107 i poch\u00f3wek, ju\u017c w XIX wieku zacz\u0119to zauwa\u017ca\u0107, \u017ce pogl\u0105d o jednolitym autorstwie Pentateuchu po prostu nie trzyma si\u0119 kupy. Poszczeg\u00f3lne fragmenty znacz\u0105co r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 stylem, wymow\u0105, a nawet u\u017cywanym imieniem Boga. Teoria czterech \u017ar\u00f3de\u0142 Wellhausena, powszechnie zaakceptowana i omawiana jeszcze do dzi\u015b przez co lepszych nauczycieli religii, wyr\u00f3\u017cnia\u0142a tekst jahwistyczny, elohistyczny, deuteronomiczny i kap\u0142a\u0144ski. Dzisiaj (na \u015bwiecie w\u0142a\u015bciwie od p\u00f3\u0142 wieku) istotnie si\u0119 od niej odchodzi, pozostawiaj\u0105c jednak kluczowe rozr\u00f3\u017cnienie na tekst kap\u0142a\u0144ski i niekap\u0142a\u0144ski. Pozostawiaj\u0105c jednak tym razem szczeg\u00f3\u0142owe rozr\u00f3\u017cnienia biblistom, w Pi\u0119cioksi\u0119gu znale\u017a\u0107 mo\u017cna i inne niezgodno\u015bci.<\/p>\n
Bibli\u0119 zaczyna Ksi\u0119ga Rodzaju, Genesis<\/em>, zgodnie z greckim zwyczajem nadawania dzie\u0142om literackim tytu\u0142\u00f3w godnych z ich zawarto\u015bci\u0105. \u017bydzi, zgodnie ze zwyczajem wschodnim, okre\u015blaj\u0105 ksi\u0119gi od ich pierwszych s\u0142\u00f3w, w tym wypadku Bereszit<\/em> (Na pocz\u0105tku \u2013 Na pocz\u0105tku B\u00f3g stworzy\u0142 niebo i ziemi\u0119<\/em>). Genesis<\/em> rozpoczyna si\u0119 prehistori\u0105 biblijn\u0105, a wi\u0119c opisem stworzenia \u015bwiata<\/a>, wygnania z raju, potopu i wie\u017cy Babel. Druga cz\u0119\u015b\u0107 to opowiadania o patriarchach: Abrahamie (Izaak pojawia si\u0119 fragmentarycznie), Jakubie i J\u00f3zefie. Jak wszystkim wiadomo, J\u00f3zefa bracia sprzedali do Egiptu, gdzie zosta\u0142 wysokim urz\u0119dnikiem i sprowadzi\u0142 rodzin\u0119 na czas g\u0142odu. Tak si\u0119 ko\u0144czy Bereszit<\/em>.<\/p>\n Po niej nast\u0119puje Ksi\u0119ga Wyj\u015bcia, Exodus<\/em>, b\u0105d\u017a Szemot<\/em> \u2013 Imiona (Oto imiona syn\u00f3w Izraela, kt\u00f3rzy razem z Jakubem przybyli do Egiptu<\/em>). Na pierwszy rzut oka wydaje si\u0119 ona kontynuacj\u0105 Ksi\u0119gi Rodzaju. Po kr\u00f3tkim wst\u0119pie narrator informuje, \u017ce w Egipcie nasta\u0142 nowy faraon, kt\u00f3ry nie zna\u0142 J\u00f3zefa, a Izraelit\u00f3w zaprz\u0105g\u0142 do ci\u0119\u017ckich prac, bo rozro\u015bli si\u0119 w wielki nar\u00f3d. Chc\u0105c ich uratowa\u0107, B\u00f3g objawi\u0142 si\u0119 Izraelicie Moj\u017ceszowi pod imieniem Jestem (JHWH) i z Bo\u017c\u0105 pomoc\u0105 Moj\u017cesz wyprowadzi\u0142 sw\u00f3j lud z trawionego plagami Egiptu<\/a>. Po 40 latach na pustyni doprowadzi\u0142 sw\u00f3j lud do Ziemi Obiecanej, umieraj\u0105c przed przekroczeniem jej granicy.<\/p>\n Gdzie tu problem? Dok\u0142adniejsza lektura tekst\u00f3w wskazuje ich kilka.<\/p>\n Po pierwsze Egipt. W sadze o J\u00f3zefie wyst\u0119puje jako miejsce, gdzie mo\u017cna schroni\u0107 si\u0119 przed g\u0142odem, kraj, kt\u00f3ry udzieli\u0142 g\u0142oduj\u0105cym nomadom wsparcia. Nie ma tam s\u0142owa, \u017ce 2 wieki p\u00f3\u017aniej ten sam kraj stanie si\u0119 wr\u0119cz synonimem niewoli i ucisku.<\/p>\n Po drugie dom Izraela. Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 Bereszit<\/em> to saga rodzinna, historia pojedynczej rodziny. Nie zapominajmy, \u017ce maj\u0119tnej i wp\u0142ywowej \u2013 Abraham nie by\u0142 jakim\u015b tam dziadkiem koczuj\u0105cym na pustyni, ale przyw\u00f3dc\u0105 plemienia nomad\u00f3w, licz\u0105cego z niewolnikami i s\u0142u\u017cb\u0105 kilkaset os\u00f3b. Niemniej narrator opowiada o jednej rodzinie, ca\u0142a reszta schodzi na dalszy plan, w opowiadaniu o J\u00f3zefie w og\u00f3le ju\u017c tej s\u0142u\u017cby i niewolnik\u00f3w nie wida\u0107, wymieniana jest tylko sama rodzina Jakuba. Lista Izraelit\u00f3w przyby\u0142ych do Egiptu liczy wi\u0119c jakie\u015b 70 os\u00f3b. I nagle po kilku wiekach z Egiptu wychodzi nar\u00f3d licz\u0105cy os\u00f3b kilkaset tysi\u0119cy. Nawet je\u015bli pope\u0142niono b\u0142\u0105d w t\u0142umaczeniu (nie tysi\u0105c, a oddzia\u0142 wojskowy) b\u0105d\u017a nie uwzgl\u0119dniono bliskowschodniego symbolicznego znaczenia liczb (7 dni stworzenia, 40 lat na pustyni itd.), opowiadanie dotyczy ju\u017c nie jakiej\u015b rodziny, ale ca\u0142ego narodu.<\/p>\n Id\u017amy dalej. B\u00f3g ukazuje si\u0119 Moj\u017ceszowi. Zdradza mu swoje imi\u0119 JHWH. Autor kap\u0142a\u0144ski u\u017cywa\u0142 wcze\u015bniej na okre\u015blenie Boga imienia Elohim, Abraham okre\u015bla\u0142 go tak\u017ce jako El Szaddaj<\/a>. To jak najbardziej wyt\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna nowym etapem wtajemniczenia. Dalej jednak B\u00f3g obiecuje Moj\u017ceszowi, a przez niego wszystkim Izraelitom, krain\u0119 mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105c\u0105, ziemi\u0119 Kanaan, zwan\u0105 przez to Ziemi\u0105 Obiecan\u0105<\/a>. Przedstawia si\u0119 wcze\u015bniej jako B\u00f3g Abrahama, Izaaka i Jakuba, jednak ani s\u0142owem nie przypomina o tym, \u017ce w\u0142a\u015bciwie ju\u017c t\u0105 ziemi\u0119 potomkom Abrahama obiecywa\u0142.<\/p>\n To po trzecie. Po czwarte za\u015b zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, jak maj\u0105 Izraelici t\u0105 ziemi\u0119 posi\u0105\u015b\u0107. Abram, nazwany przez Boga Abrahamem, wyruszy\u0142, osiedli\u0142 si\u0119 pomi\u0119dzy mieszka\u0144cami ziemi Kanaan i, nie licz\u0105c okresowych utarczek, jak w przypadku w\u0142adcy Kaderlaomera, \u017cy\u0142 z nimi w pokoju i przyja\u017ani, handluj\u0105c i zawieraj\u0105c sojusze jak ka\u017cdy inny mieszkaniec \u00f3wczesnej Palestyny (aczkolwiek nazwa ta wywodzi si\u0119 od Filistyn\u00f3w, kt\u00f3rzy przyb\u0119d\u0105 tu kilka wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniej). Poznaj\u0105c miejscowych, dostrzega\u0142 nawet pewne cechy wsp\u00f3lne jego i ich religii, uto\u017csamia\u0142 ich Boga ze swoim i nie stroni\u0142 od wsp\u00f3lnego kultu (kr\u00f3l-kap\u0142an Melchizedek). Nawet je\u015bli dla swych syn\u00f3w patriarchowie woleli wybiera\u0107 spokrewnione z nimi \u017cony, a nie miejscowe kobiety. Zupe\u0142nie inne podej\u015bcie przyjmie przypisywane temu samemu Bogu prawodawstwo Moj\u017cesza. Zawojowa\u0107 Ziemi\u0119 Obiecan\u0105 ogniem i mieczem, kogo si\u0119 da, wybi\u0107, a je\u015bli si\u0119 nie da, przynajmniej si\u0119 nie kontaktowa\u0107. Zdobyte mienie ob\u0142o\u017cy\u0107 kl\u0105tw\u0105.<\/p>\n Wst\u0119pny rozdzia\u0142 Exodus<\/em> stanowi zszywk\u0119 \u2013 wi\u0105\u017ce ksi\u0119g\u0119 z poprzedniczka, t\u0142umaczy czytelnikowi, \u017ce stary faraon zmar\u0142 i przyszed\u0142 nowy, z\u0142y, a w mi\u0119dzyczasie \u017bydzi robili to, co B\u00f3g nakaza\u0142a po stworzeniu \u015bwiata (crescite et multiplicamini<\/em> \u2013 b\u0105d\u017acie p\u0142odni i rozmna\u017cajcie si\u0119<\/em>). Dalej mamy te\u017c genealogi\u0119 Moj\u017cesza (Jakub mia\u0142 syna Lewiego, Lewi mia\u0142 syna Kechata, Kechat mia\u0142 syna Amrama, kt\u00f3ry mia\u0142 syna Moj\u017cesza). P\u00f3\u017aniejszy korektor zrobi\u0142, co m\u00f3g\u0142, by po\u0142\u0105czy\u0107 teksty pochodz\u0105ce od r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w i o zupe\u0142nie innej wymowie, nie tylko innych akcentach, ale pewnych rzeczy si\u0119 nie ujednolici. Egipt dla pierwszego autora by\u0142 ratunkiem, dla drugiego zagro\u017ceniem. B\u00f3g, czyni\u0105c nowe obietnice, nie odnosi si\u0119 do starych, danych patriarchom, zar\u00f3wno wype\u0142nionych, jak i tych, kt\u00f3re dopiero mia\u0142y si\u0119 wype\u0142ni\u0107. Patriarch\u00f3w jest w og\u00f3le poza Bereszit<\/em> w Biblii ma\u0142o, fragmenty historyczne zaczynaj\u0105 si\u0119 zwykle od Moj\u017cesza. Pogl\u0105dy autora na temat egzystencji w Kanaanie s\u0105 kra\u0144cowo r\u00f3\u017cne. Gdyby podobne tre\u015bci g\u0142osi\u0142 dzi\u015b, autora Genesis<\/em> okrzykni\u0119to by zwolennikiem multi-kulti, tw\u00f3rcy Exodus<\/em> za\u015b zarzucono by ksenofobi\u0119.<\/p>\n Tak si\u0119 zdarza, gdy dwie zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne ksi\u0119gi w\u0142\u0105czone zostaj\u0105 do tego samego wi\u0119kszego dzie\u0142a. Nie umniejsza to ich warto\u015bci i roli w kulturze. Jednak jakiekolwiek zrozumienie starych ksi\u0105g wymaga zwykle odrzucenia fa\u0142szywych uproszcze\u0144.<\/p>\n Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n Ilustracja:<\/strong><\/p>\n\n