{"id":8925,"date":"2023-04-12T15:31:46","date_gmt":"2023-04-12T13:31:46","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8925"},"modified":"2023-04-13T20:48:56","modified_gmt":"2023-04-13T18:48:56","slug":"glinka-w-glony","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/04\/12\/glinka-w-glony\/","title":{"rendered":"Glink\u0105 w glony"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Poniewa\u017c problem z Prymnesium parvum<\/em> w Odrze zmniejszy\u0142 si\u0119 wraz z nadej\u015bciem zimy, ale nie znik\u0142, wci\u0105\u017c s\u0105 analizowane metody zmniejszenia jego szkodliwo\u015bci. Najlepiej by\u0142oby pozwoli\u0107 Odrze p\u0142yn\u0105\u0107 swobodnie i nie dodawa\u0107 nowych porcji substancji biogennych i soli.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Tak twierdz\u0105 specjali\u015bci od ekologii w\u00f3d, w tym zakwit\u00f3w glonowych, o czym pisa\u0142em jesieni\u0105<\/a>. Wci\u0105\u017c s\u0105 organizowane seminaria, warsztaty, konferencje itp. spotkania, w kt\u00f3rych temat jest poruszany. Niekt\u00f3re s\u0105 firmowane przez rz\u0105d. Wiele z nich jest natomiast zdominowanych przez osoby, kt\u00f3re podpisa\u0142y si\u0119 pod wspomnian\u0105 odezw\u0105. Mo\u017cna by mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce skoro rz\u0105d i jego organy zapraszaj\u0105 hydrobiolog\u00f3w do dyskusji o rozwi\u0105zaniu problemu toksycznych zakwit\u00f3w, to pos\u0142uchaj\u0105 ich w kwestii podstawowej. No ale wiadomo, jak to z nadziejami bywa.<\/p>\n\n\n\n

Na razie podejmowane s\u0105 wi\u0119c pr\u00f3by dora\u017anego \u0142atania sytuacji. Problem w tym, \u017ce dotychczasowe pr\u00f3by zwalczania glon\u00f3w, w tym Prymnesium parvum<\/em>, najcz\u0119\u015bciej podejmowano w stawach czy jeziorkach o stosunkowo zamkni\u0119tej hydrologii. W razie gdy lekarstwo okazuje si\u0119 gorsze od choroby, straty s\u0105 ograniczone. Nietrudno o t\u0119 sytuacj\u0119, bo przecie\u017c co\u015b, co szkodzi jednemu gatunkowi, mo\u017ce szkodzi\u0107 innym, w tym rybom, kt\u00f3rymi przejmuje si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 zainteresowanych.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec marca na jednym z odcink\u00f3w Kana\u0142u Gliwickiego rozpocz\u0119to stosowanie preparatu Phoslock. Samo to nie wzbudzi\u0142oby kontrowersji – to jeden ze \u015brodk\u00f3w powszechnie u\u017cywanych w rekultywacji zbiornik\u00f3w wodnych. Preparat sk\u0142ada si\u0119 z grudek bentonitu wzbogaconego o lantan. Sam bentonit zawiera g\u0142\u00f3wnie glinokrzemiany. Wsypuje si\u0119 je do prze\u017cy\u017anionej wody, licz\u0105c na to, \u017ce zawarte w niej fosforany zwi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z glink\u0105 i opadn\u0105 razem z ni\u0105 na dno, staj\u0105c si\u0119 niedost\u0119pnymi dla glon\u00f3w. Na rynku dost\u0119pne s\u0105 bentonity, kaolinity, zeolity i inne „glinki”.<\/p>\n\n\n\n

Klasyczna hydrobiologia zna mechanizm str\u0105cania fosforan\u00f3w przez \u017celazo. Fosforan \u017celaza tr\u00f3jwarto\u015bciowego jest nierozpuszczalny w wodzie, a wi\u0119c po powstaniu wy\u0142\u0105cza fosfor z obiegu biologicznego. Rzecz w tym, \u017ce w warunkach beztlenowych \u017celazo redukuje si\u0119, a fosforan \u017celaza dwuwarto\u015bciowego jest rozpuszczalny w wodzie. Pisa\u0142em o tym dawno temu<\/a>. Dlatego w preparatach zamiast \u017celaza stosuje si\u0119 inne pierwiastki, zw\u0142aszcza lantan. Uwodniony fosforan lantanu (rabdofan) jest trwale nierozpuszczalny w wodzie. Jego obecno\u015b\u0107 podra\u017ca zabieg, wi\u0119c czasem stosuje si\u0119 same glinki – zgodnie z zak\u0142adanym rachunkiem koszt\u00f3w i zysk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Zastosowanie bentonitu z lantanem jest wi\u0119c rutyn\u0105 maj\u0105c\u0105 na celu zmniejszenie ilo\u015bci dost\u0119pnego dla glon\u00f3w fosforu i ich zag\u0142odzenie. Skuteczno\u015b\u0107 z regu\u0142y zale\u017cy od tego, jak bogaty strumie\u0144 fosforu sp\u0142ywa do zbiornika. Kana\u0142 Gliwicki mo\u017cna pozamyka\u0107 \u015bluzami, przez co zamiast sztuczn\u0105 rzek\u0105 staje si\u0119 zespo\u0142em d\u0142ugich, w\u0105skich zbiornik\u00f3w. Kontrowersje wzbudzi\u0142o natomiast o\u015bwiadczenie, \u017ce celem zabiegu jest nie tylko str\u0105cenie fosforu, ale te\u017c prymnezyn i samego Prymnesium<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Zabieg stosowany przy \u015bluzie \u0141ab\u0119dy okre\u015bla si\u0119 eksperymentem. Nie jednak eksperymentem robionym w ciemno. Ju\u017c pod koniec lat 80. Shirota stwierdzi\u0142, \u017ce stosowanie preparat\u00f3w glinkowych do g\u0142odzenia bruzdnic powoduj\u0105cych czerwony przyp\u0142yw ma dodatkowy wp\u0142yw na same bruzdnice. One te\u017c podlegaj\u0105 flokulacji (prawdopodobnie przywieraj\u0105 do glinki, kt\u00f3ra ma silne w\u0142a\u015bciwo\u015bci adsorpcyjne) i opadaj\u0105 na dno. Spraw\u0119 podj\u0119li kolejni, w do\u015b\u0107 du\u017cej liczbie chi\u0144scy, badacze czy praktycy. Glinki wzbogacane s\u0105 r\u00f3\u017cnymi substancjami tak\u017ce sprzyjaj\u0105cymi flokulacji chemicznej lub algicydami. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce nawet nieszkodliwo\u015b\u0107 lantanu dla \u015brodowiska jest podwa\u017cana.<\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku XXI w. ameryka\u0144sko-szwedzki zesp\u00f3\u0142 Maria Sengco podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 zastosowania tej metody do str\u0105cania w warunkach laboratoryjnych Prymnesium parvum<\/em>. W tym czasie znano dopiero jeden typ prymnezyn (A). Typy B (znany g\u0142\u00f3wnie ze Skandynawii i Odry, cho\u0107 nie tylko) i C dopiero czeka\u0142y na odkrycie. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej wi\u0119kszy eksperyment podj\u0105\u0142 zesp\u00f3\u0142 pod przewodnictwem Andreasa Segera. Wyniki by\u0142y niejednoznaczne. Generalnie r\u00f3\u017cne preparaty glinkowe usuwa\u0142y nie tylko fosfor, ale te\u017c glony i produkowan\u0105 przez nie toksyn\u0119. Diabe\u0142 siedzi w szczeg\u00f3\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n

Efektywno\u015b\u0107 usuwania r\u00f3\u017cnych komponent\u00f3w zakwitu zale\u017cy od warunk\u00f3w, zw\u0142aszcza odczynu. W niekt\u00f3rych przypadkach operacja si\u0119 uda\u0142a – pacjent zmar\u0142. Mimo usuwania zauwa\u017calnej frakcji glon\u00f3w toksyczno\u015b\u0107 wody dla ryb wzros\u0142a. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce toksyczno\u015b\u0107 zakwitu nie jest prost\u0105 pochodn\u0105 jego intensywno\u015bci (czyli liczebno\u015bci tworz\u0105cych go glon\u00f3w). Czynniki sprawiaj\u0105ce, \u017ce Prymnesium parvum<\/em> zaczyna uwalnia\u0107 p\u0119cherzyki z prymnezynami, s\u0105 r\u00f3\u017cne i nie do ko\u0144ca zrozumiane. Jedno wydaje si\u0119 w miar\u0119 pewne – sprzyja temu stres. Mo\u017ce to by\u0107 nag\u0142a zmiana zasolenia (w obie strony), infekcja wirusowa (a wirusy infekuj\u0105ce Prymnesium parvum<\/em> s\u0105 olbrzymie, widoczne pod mikroskopem optycznym) albo g\u0142\u00f3d (a to g\u0142\u00f3wny cel stosowania zabieg\u00f3w str\u0105cania fosforu). Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce wydzielanie prymnezyn towarzyszy zbijaniu si\u0119 osobnik\u00f3w w agregacje jako jeden z ostatnich akt\u00f3w ich \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

Zatem chc\u0105c zastosowa\u0107 jak\u0105kolwiek metod\u0119 zwalczania Prymnesium parvum<\/em>, nale\u017cy przeanalizowa\u0107 wiele zmiennych. Wa\u017cny jest odczyn, a to w\u0142a\u015bnie jego dobowe zmiany by\u0142y jedn\u0105 z przes\u0142anek pozwalaj\u0105cych na wysuni\u0119cie hipotezy, \u017ce to nie \u017cadna rt\u0119\u0107 czy mezytylen, ale zakwit by\u0142 przyczyn\u0105 \u015bni\u0119cia ryb w Odrze. Odczyn wody jest pochodn\u0105 st\u0119\u017cenia dwutlenku w\u0119gla i zmienia si\u0119 wraz z fazami fotosyntezy. Trzeba przeanalizowa\u0107 zmienno\u015b\u0107 czasow\u0105. To wci\u0105\u017c jest zabieg eksperymentalny, kt\u00f3ry mo\u017ce da\u0107 wi\u0119cej pyta\u0144 ni\u017c odpowiedzi. Dlatego stosuje si\u0119 go na zamkni\u0119tym odcinku kana\u0142u, gdzie i tak ju\u017c niewiele da si\u0119 zepsu\u0107. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce o ile powinowactwo chemiczne lantanu do reszt fosforanowych mo\u017ce by\u0107 wystarczaj\u0105ce, \u017ceby za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce b\u0119dzie usuwany g\u0142\u00f3wnie ten anion, o tyle nie ma podstaw twierdzi\u0107, \u017ce bentonit b\u0119dzie adsorbowa\u0142 tylko kom\u00f3rki Prymensium<\/em>, a oszcz\u0119dza\u0142 kom\u00f3rki tych gatunk\u00f3w, kt\u00f3re by\u015bmy chcieli zachowa\u0107 w \u015brodowisku.<\/p>\n\n\n\n

Eksperyment rekultywacyjny prowadzi Tomasz Heese z Politechniki Koszali\u0144skiej (na fotografii podczas prezentacji uczestnikom 23. Zjazdu Hydrobiolog\u00f3w Polskich jamne\u0144skich wr\u00f3t sztormowych). Przeprowadzi\u0142 ju\u017c niejedno przedsi\u0119wzi\u0119cie poprawiaj\u0105ce stan ekologiczny w\u00f3d, wi\u0119c zak\u0142adam, \u017ce i tu nast\u0105pi poprawa. Niekt\u00f3re chi\u0144skie publikacje m\u00f3wi\u0105 o 80-proc. redukcji zakwit\u00f3w – ja bym takiego optymizmu nie mia\u0142. Po pierwszych dniach sam Heese m\u00f3wi raczej o kilku czy kilkunastu procentach. To wcale nie tak ma\u0142o, je\u017celi m\u00f3wimy o naturze, a nie laboratoryjnym akwarium. Notabene mimo technicznej afiliacji Heese jest uznanym hydrobiologiem. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce nie wyjdzie „hydrobiolog zrobi\u0142 swoje, hydrobiolog mo\u017ce odej\u015b\u0107”.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Piotr Panek. licencja <\/em>CC BY-SA 4.0 <\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n