{"id":8949,"date":"2023-05-10T21:57:40","date_gmt":"2023-05-10T19:57:40","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8949"},"modified":"2023-05-10T22:47:43","modified_gmt":"2023-05-10T20:47:43","slug":"poszedl-do-krolewca-mlodzieniec","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/05\/10\/poszedl-do-krolewca-mlodzieniec\/","title":{"rendered":"Poszed\u0142 do Kr\u00f3lewca m\u0142odzieniec"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wczoraj wesz\u0142y w \u017cycie postanowienia 125. posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej (KSNG) dzia\u0142aj\u0105cej przy G\u0142\u00f3wnym Geodecie Kraju. Znalaz\u0142y si\u0119 w niej drobiazgi dotycz\u0105ce oficjalnych t\u0142umacze\u0144 kilkudziesi\u0119ciu obiekt\u00f3w za wschodni\u0105 granic\u0105, g\u0142\u00f3wnie ko\u015bcio\u0142\u00f3w na Bia\u0142orusi. Zmieniono tak\u017ce nazw\u0119 miasta Nowogr\u00f3d Wo\u0142y\u0144ski na Zwiahel, co by\u0142o konsekwencj\u0105 podobnej zmiany dokonanej kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej przez Ukrain\u0119.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych zmian nie wzbudza kontrowersji. Ma\u0142o jest os\u00f3b, kt\u00f3re przejmuj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cnicami mi\u0119dzy wezwaniem jednej z grodzie\u0144skich cerkwi – dot\u0105d \u015awi\u0119tego Borysa i Gleba, a od wczoraj \u015awi\u0119tych Borysa i Gleba. Niewiele te\u017c pewnie os\u00f3b odczuwa\u0142o silny brak oficjalnego potwierdzenia polskiej nazwy Chaty\u0144 dla wsi b\u0119d\u0105cej jednym z symboli nazistowskich zbrodni wojennych.<\/p>\n\n\n\n

Inaczej jest ze zmian\u0105 zalecanego egzonimu dla miasta obecnie znanego pod nazw\u0105 \u041a\u0430\u043b\u0438\u043d\u0438\u043d\u0433\u0440\u0430\u0434. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 historii by\u0142o nazywane po polsku Kr\u00f3lewcem, co jest niedok\u0142adn\u0105 kalk\u0105 oryginalnej niemieckiej nazwy upami\u0119tniaj\u0105cej kr\u00f3la Czech Przemys\u0142a Ottokara II jako sojusznika pa\u0144stwa krzy\u017cackiego, dzi\u0119ki kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 mu podbi\u0107 ten kawa\u0142ek Prus. Dok\u0142adn\u0105 kalk\u0105 by\u0142aby Kr\u00f3lowa G\u00f3ra, Kr\u00f3lewska G\u00f3ra albo co\u015b w tym stylu. W szczeg\u00f3lno\u015bci nazwa ta ma umocowanie w czasach, gdy Kr\u00f3lewiec by\u0142 stolic\u0105 Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych, a mieszanka kultury polsko-niemieckiej by\u0142a tam podobna do znanej z Gda\u0144ska czy Torunia.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a miasto, a w\u0142adze radzieckie uzna\u0142y, \u017ce ustalenia, \u017ce Prusy Wschodnie i Zachodnie przypadn\u0105 Polsce, by\u0142y na tyle wst\u0119pne, \u017ce mo\u017cna je zmodyfikowa\u0107 i cz\u0119\u015b\u0107 Prus zatrzyma\u0107 w Zwi\u0105zku Radzieckim, nazw\u0119 K\u00f6nigsberg zruszczono na \u041a\u0451\u043d\u0438\u0433\u0441\u0431\u0435\u0440\u0433, ale nied\u0142ugo potem Kjonigsbierg sta\u0142 si\u0119 Kaliningradem i nazwa ta jest w j\u0119zyku polskim u\u017cywana do dzi\u015b. Nazwa Kr\u00f3lewiec sta\u0142a si\u0119 historyczna, a sytuacja przypomina\u0142a troch\u0119 t\u0119 z Konstantynopolem i Stambu\u0142em (cho\u0107 Stambu\u0142 w sumie jest ewolucyjn\u0105 kontynuacj\u0105 Konstantynopola).<\/p>\n\n\n\n

W okresie PRL nazwa Kaliningrad by\u0142a dominuj\u0105ca, a ze wzgl\u0119d\u00f3w geopolitycznych m\u00f3wienie o wsp\u00f3\u0142czesnym Kr\u00f3lewcu nie by\u0142o mo\u017cliwe, cho\u0107 nie znik\u0142 on zupe\u0142nie. Chocia\u017cby jedno z ramion delty Wis\u0142y nazywa si\u0119 Wis\u0142a Kr\u00f3lewiecka. Wpada do Zalewu Wi\u015blanego, cho\u0107 jego p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 w j\u0119zyku miejscowym to \u041a\u0430\u043b\u0438\u043d\u0438\u043d\u0433\u0440\u0430\u0434\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0437\u0430\u043b\u0438\u0432. W Gdyni przetrwa\u0142a ulica Kr\u00f3lewiecka.<\/p>\n\n\n\n

Po 1989 r. pojawia\u0142y si\u0119 pomys\u0142y, \u017ceby wr\u00f3ci\u0107 do nazwy tradycyjnej. W paru miastach w ramach dekomunizacji nadano nazw\u0119 „Kr\u00f3lewiecka”, przy czym odwo\u0142anie do tego Kr\u00f3lewiec mo\u017cna podejrzewa\u0107 g\u0142\u00f3wnie miasta Warmii i Mazur, bo ju\u017c na Pomorzu Zachodnim raczej chodzi o Chojn\u0119. Nazwa ta jednak pojawia\u0142a si\u0119 raczej nieoficjalnie. Do KSNG czasem trafia\u0142y wnioski o zmian\u0119, ale jej obrady zawsze ko\u0144czy\u0142y si\u0119 wnioskiem, \u017ce na razie zostaje po staremu, cho\u0107 w 2005 r. dodano, \u017ce nazwa Kr\u00f3lewiec jest co prawda niezalecana, ale dopuszczalna. Potwierdzono to w 2008.<\/p>\n\n\n\n

Wynika\u0142o to g\u0142\u00f3wnie z braku zmiany endonimu, czyli nazwy w j\u0119zyku miejscowym. W Rosji w paru przypadkach przeprowadzono dekomunizacj\u0119 niekompletn\u0105, zmieniaj\u0105c nazw\u0119 miasta – bez zmiany nazwy jednostki administracyjnej, a najbardziej znanym przyk\u0142adem jest Petersburg, wci\u0105\u017c b\u0119d\u0105cy stolic\u0105 obwodu leningradzkiego. KSNG z regu\u0142y pod\u0105\u017ca za zmianami endonim\u00f3w, co czasem prowadzi do zmian tam i z powrotem, jak by\u0142o w przypadku Astany, nazywanej przez trzy lata Nur-Su\u0142tanem (nie m\u00f3wi\u0105c o kilku zmianach wcze\u015bniejszych, niekt\u00f3rych jeszcze w ZSRR). Rosjanie par\u0119 razy przymierzali si\u0119 do przywr\u00f3cenia nazwy Kjonigsbierg, ale nigdy si\u0119 na to nie zdecydowali, wi\u0119c i KSNG nie wyrywa\u0142a si\u0119 do tej zmiany w formie podstawowej. Od 2005 r. funkcjonowa\u0142a cz\u0119\u015bciowa hybryda nazewnicza, bo miasto Kaliningrad mia\u0142o form\u0119 oboczn\u0105 Kr\u00f3lewiec uzasadnion\u0105 historycznie, ale obwodu kr\u00f3lewieckiego nigdy nie by\u0142o, wi\u0119c takiej nazwy KSNG nie dopu\u015bci\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Od 2013 r. nawet resort spraw zagranicznych zacz\u0105\u0142 u\u017cywa\u0107 nazwy Kr\u00f3lewiec, cho\u0107 wci\u0105\u017c nieformalnie, a polski konsulat generalny ma nadal adres w Kaliningradzie. Kolejny wniosek do KSNG wp\u0142yn\u0105\u0142 niedawno, a w jego uzasadnieniu podano opr\u00f3cz motywacji historycznej tak\u017ce polityczn\u0105, bo Kalinin zapisa\u0142 si\u0119 w historii Polski nie tylko w spos\u00f3b do\u015b\u0107 og\u00f3lny jako jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w ZSRR, ale te\u017c jako jeden ze wsp\u00f3\u0142odpowiedzialnych za zbrodni\u0119 katy\u0144sk\u0105. O ile jednak miasta typu Kalininsk pod Saratowem nigdy nie mia\u0142y polskiej nazwy i nie ma czym zast\u0105pi\u0107 obecnej, o tyle w przypadku Kaliningradu sprawa jest prosta. Notabene<\/em> Rosjanie nie mieli opor\u00f3w przed przywr\u00f3ceniem nazwy Twer miastu Kalinin czy przemianowaniem innego Kaliningradu na Korolow. Tad\u017cycy z kolei przemianowali Kalininabad na Sarband, a Ormianie Kalinino na Taszir.<\/p>\n\n\n\n

Wnioskodawcy, wsparci przez ministerstwa administracji i rozwoju, chcieli, aby zmiana wesz\u0142a w \u017cycie 13 kwietnia, czyli w Dzie\u0144 Pami\u0119ci Ofiar Zbrodni Katy\u0144skiej, ale komisja nie zd\u0105\u017cy\u0142a zasi\u0119gn\u0105\u0107 dodatkowych opinii i do tego czasu przeg\u0142osowa\u0142a tylko opini\u0119 o zasadno\u015bci takiej zmiany (11 za, dwa przeciw, trzy wstrzymuj\u0105ce si\u0119) i poddaniu pod g\u0142osowanie odpowiedniej uchwa\u0142y na kolejnym posiedzeniu. Wypad\u0142o 12 kwietnia. Uchwa\u0142\u0119 w ko\u0144cu przyj\u0119to, a wesz\u0142a w \u017cycie 9 maja, w dzie\u0144 r\u00f3wnie\u017c symboliczny. Tak naprawd\u0119 przyj\u0119to osobn\u0105 uchwa\u0142\u0119 dla Kr\u00f3lewca i obwodu kr\u00f3lewieckiego (3\/2023) i dla Kana\u0142u Kr\u00f3lewieckiego, Zwiahla, obwodu zwiahelskiego i paru innych pozycji (4\/2023).<\/p>\n\n\n\n

Nie jest to ewenement. Po pierwsze, jak wspomnia\u0142em, KSNG z regu\u0142y nie blokuje zmian egzonim\u00f3w, gdy zmieni\u0142 si\u0119 endonim. Czasem oznacza to postawienie starej nazwy jako wariantowej – \u0106ennaj wci\u0105\u017c mo\u017cna nazwa\u0107 Madrasem a Mumbaj Bombajem. Opisa\u0142em te\u017c kiedy\u015b przypadek, gdy zmiana by\u0142a napraw\u0105 b\u0142\u0119du<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W Prusach zmiany nazw nast\u0119powa\u0142y niejeden raz. Nazwy pruskie Krzy\u017cacy zmieniali na niemieckie, a polscy osadnicy na polskie. S\u0142owia\u0144skie (polskie, \u0142u\u017cyckie, po\u0142abskie, pomorskie, \u015bl\u0105skie) nazwy w rejonach staj\u0105cych si\u0119 z czasem coraz bardziej niemieckoj\u0119zyczne nieraz ulega\u0142y asymilacji, ale by\u0142a to ewolucja, st\u0105d cz\u0119ste ko\u0144c\u00f3wki -itz, -au czy -in (w tym Berlin). Niekt\u00f3re z nich nazi\u015bci uznali za zbyt ma\u0142o niemieckie i zast\u0105pili zupe\u0142nie nowymi (np. Smoldzyn sta\u0142 si\u0119 Schmelzem, Gesorke zamieni\u0142a si\u0119 w Kleinwasser itd.). Na terenie Rzeszy nast\u0105pi\u0142o to g\u0142\u00f3wnie w 1938 r., a na terenach okupowanych odpowiednio p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n

Administracja polska na ziemiach poniemieckich pocz\u0105tkowo u\u017cywa\u0142a nazw mieszanych, ale z czasem Komisja Ustalania Nazw Miejscowo\u015bci (istniej\u0105ca ju\u017c przed wojn\u0105) przedstawia\u0142a kolejne wykazy zmian. W wielu przypadkach rzeczywi\u015bcie uda\u0142o si\u0119 dogrzeba\u0107 do jakiej\u015b formy polskiej czy pomorskiej i j\u0105 zrekonstruowa\u0107 (przy czym trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce nawet w rejonach stale polskich nazwy zapisywano i wymawiano rozmaicie przez stulecia, wi\u0119c zawsze co\u015b mo\u017cna skrytykowa\u0107) – np. wspomniana Kleinwasser ponownie sta\u0142a si\u0119 Jeziork\u0105. Czasem mimo utrwalonej nazwy polskiej, a raczej spolszczonej, wybieran\u0105 mniej znan\u0105 i tak miasto znane przez kilkaset lat w polskich tekstach jako Ja\u0144sbork sta\u0142o si\u0119 Piszem, co nawi\u0105zuje do wersji ja\u0107wieskiej. Przypadk\u00f3w takich jak zamiana Kr\u00f3lewca w Kaliningrad by\u0142o stosunkowo ma\u0142o, np. L\u00f6tzen znane jako Lec sta\u0142o si\u0119 na kr\u00f3tko \u0141uczanami, ale w ko\u0144cu Gi\u017cyckiem na cze\u015b\u0107 Gustawa Gi\u017cyckiego, czy Sensburg zamiast Z\u0105dzborkiem – Mr\u0105gowem na cze\u015b\u0107 Celestyna Mrongowiusza.<\/p>\n\n\n\n

Dop\u00f3ki wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce zgodnie z zapewnieniami Stalina ca\u0142e Prusy wejd\u0105 w sk\u0142ad Polski, przywracano te\u017c nazwy, kt\u00f3re wesz\u0142y do u\u017cytku na bardzo kr\u00f3tko lub nie wesz\u0142y wcale, bo znalaz\u0142y si\u0119 po niew\u0142a\u015bciwej strony nowej granicy polsko-radzieckiej. Rosjanie w og\u00f3le nie przej\u0119li si\u0119 historycznym nazewnictwem i nie tyle zruszczyli, ile wymienili kompletnie praktycznie wszystkie nazwy, nawet tak utrwalone w historii jak Tyl\u017ca czy \u0141yna (zamienione na Sowieck i \u0141aw\u0119). Osta\u0142a si\u0119 bodaj tylko Prego\u0142a. St\u0105d o ile na mapie Rosji nazwy polskie i rosyjskie na prawie ca\u0142ym obszarze s\u0105 niemal swoimi dok\u0142adnymi transkrypcjami, o tyle na terenie Prus z regu\u0142y s\u0105 to zupe\u0142nie inne nazwy (np. \u015awi\u0119ta Siekierka \u2013 \u041c\u0430\u043c\u043e\u043d\u043e\u0432\u043e, Wystru\u0107 \u2013 \u0427\u0435\u0440\u043d\u044f\u0445\u043e\u0432\u0441\u043a, Pi\u0142awa – \u0411\u0430\u043b\u0442\u0438\u0439\u0441\u043a itd., cho\u0107 KSNG cz\u0119sto dopuszcza dwie polskie nazwy – \u015awi\u0119ta Siekierka\/Mamonowo, Pi\u0142awa\/Ba\u0142tyjsk itd.).<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna argumentowa\u0107, \u017ce zwi\u0105zek miasta sprzed 1945 r. z tym po tej dacie jest prawie \u017caden. Kr\u00f3lewiec Immanuela Kanta, do kt\u00f3rego sp\u0142awia\u0142 si\u0119 m\u0142odzieniec z wicin\u0105, to nie Kr\u00f3lewiec, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rego mieszka\u0144c\u00f3w do niedawna popularna by\u0142a piosenka opisuj\u0105ca zakupy w Tr\u00f3jmie\u015bcie z rapowanym refrenem „\u0417\u0434\u0440\u0430\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u0439 \u041b\u0438\u0434\u043b<\/em>, \u0417\u0434\u0440\u0430\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u0439 \u0411\u0435\u0434\u0440\u043e\u043d\u043a\u0430<\/em>!”. Jednak przyj\u0119\u0142o si\u0119, \u017ce miasta nawet po du\u017cej wymianie ludno\u015bci zachowuj\u0105 pewn\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107. Nieraz \u0142upie\u017ce wojenne i epidemie praktycznie usuwa\u0142y ca\u0142\u0105 populacj\u0119 i miasta trzeba by\u0142o zaludnia\u0107 na nowo. Kr\u00f3lewiec te\u017c mo\u017ce wi\u0119c wr\u00f3ci\u0107 na polskoj\u0119zyczne mapy.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

ilustracja: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich. Tom IV, 1883<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kr\u00f3lewiec wraca na polskie mapy.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8953,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,4,30,53],"tags":[232,163,681,909],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8949"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8949"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8949\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8955,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8949\/revisions\/8955"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8953"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8949"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8949"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8949"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}