{"id":8976,"date":"2023-06-07T23:12:39","date_gmt":"2023-06-07T21:12:39","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8976"},"modified":"2023-06-22T00:06:19","modified_gmt":"2023-06-21T22:06:19","slug":"jaskry-wodne-troja-sie-i-czworza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/06\/07\/jaskry-wodne-troja-sie-i-czworza\/","title":{"rendered":"Jaskry wodne troj\u0105 si\u0119 i czworz\u0105"},"content":{"rendered":"

\"\"D\u0142u\u017csi sta\u017cem czytelnicy tego bloga pewnie wiedz\u0105, \u017ce lubi\u0119 pisa\u0107 o zawi\u0142o\u015bciach gatunkowych u ro\u015blin wodnych, kt\u00f3re ma\u0142o kogo interesuj\u0105. W „Scientific Reports” w\u0142a\u015bnie ukaza\u0142a si\u0119 kolejna praca na ten temat, wi\u0119c zn\u00f3w go porusz\u0119.<\/p>\n

Jaskry pewnie kojarzy wiele os\u00f3b, nie ka\u017cdy jednak pewnie wie, \u017ce istnieje ca\u0142y podrodzaj wyst\u0119puj\u0105cy w wodach. Ca\u0142kiem d\u0142ugo podrodzaj ten by\u0142 wyr\u00f3\u017cniany jako odr\u0119bny rodzaj i ma swoj\u0105 nazw\u0119 – w\u0142osienicznik (Batrachium<\/em>).<\/em> Osoby zwi\u0105zane z ochron\u0105 przyrody mog\u0105 kojarzy\u0107 poj\u0119cie „rzeka w\u0142osienicznikowa” oznaczaj\u0105ce typ rzek, kt\u00f3re podlegaj\u0105 pewnej formie ochrony na terenie Unii Europejskiej. W Polsce takie rzeki te\u017c wyst\u0119puj\u0105, nieco cz\u0119\u015bciej na zachodzie ni\u017c wschodzie.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d hydrobotanik\u00f3w funkcjonuje sp\u00f3r, czy istot\u0105 rzek w\u0142osienicznikowych jest wyst\u0119powanie specyficznej kombinacji gatunk\u00f3w, z dominacj\u0105 w\u0142osienicznik\u00f3w, czy te\u017c jest ona wt\u00f3rna, a wa\u017cniejsze s\u0105 pewne warunki hydrauliczno-chemiczne umo\u017cliwiaj\u0105ce wyst\u0119powanie takiej kombinacji. A mo\u017ce wr\u0119cz musi zaj\u015b\u0107 jedno i drugie? Jeden z gatunk\u00f3w w\u0142osienicznik\u00f3w – kr\u0105\u017ckolistny – natomiast nie przejmuje si\u0119 tymi sporami, bo woli \u017cy\u0107 w wodach stoj\u0105cych ni\u017c rzekach.<\/p>\n

Na \u015bwiecie wyst\u0119puje oko\u0142o trzydziestu gatunk\u00f3w w\u0142osienicznik\u00f3w. W Polsce po\u0142owa z nich. Ci\u0119\u017cko powiedzie\u0107 dok\u0142adnie, ile, bo niekt\u00f3re z nich to utrwalone miesza\u0144ce. Kr\u0105\u017ckolistny (Ranunculus circinatus<\/em>) jest jednym z powszechniej wyst\u0119puj\u0105cych, bo nie wymaga specyficznych rzek, a woli jeziora, stawy czy rowy. Rzeczny (Ranunculus fluitans<\/em>) jest rzadszy, ale to on jest zwykle wyznacznikiem rzek w\u0142osienicznikowych. Czasem te dwa gatunki spotykaj\u0105 si\u0119, na przyk\u0142ad na wyp\u0142ywie rzeki z jeziora. A gdy ju\u017c si\u0119 spotkaj\u0105, mo\u017ce doj\u015b\u0107 do mezaliansu.<\/p>\n

Nie jest to bardzo cz\u0119ste zjawisko. Udokumentowano je w dwunastu rzekach w Polsce. Hybrydy maj\u0105 24 chromosomy, z czego 16 pochodzi od rzecznego, a 8 od kr\u0105\u017ckolistnego. Zatem jego garnitur chromosomowy jest potr\u00f3jny (jest triploidem). Stwierdzono r\u00f3wnie\u017c tetraploidy, ale nie maj\u0105 one po pe\u0142nym diploidalnym zestawie od obojga rodzic\u00f3w, ale od kr\u0105\u017ckolistnego nadal jest 8, a od rzecznego 24. Sk\u0105din\u0105d zdarzaj\u0105 si\u0119 z rzadka triploidalne (czyli maj\u0105ce 24 chromosomy), a nawet tetraploidalne populacje jaskra rzecznego, dawniej opisywane jako hybrydy. Wszystko wskazuje na to, \u017ce takie potomstwo zawsze pochodzi z zapylenia przez jaskra kr\u0105\u017ckolistnego kom\u00f3rki jajowej jaskra rzecznego. Przy czym ta kom\u00f3rka jajowa by\u0142a diploidalna, a wi\u0119c nie przesz\u0142a redukcji genomu o po\u0142ow\u0119, aby by\u0107 normaln\u0105, haploidaln\u0105 gamet\u0105.<\/p>\n

Tak powsta\u0142e hybrydy s\u0105 generalnie bezp\u0142odne. Je\u017celi w og\u00f3le wytwarzaj\u0105 py\u0142ek, to tylko u\u0142amek procenta nie jest zdegenerowany i wykazuje jak\u0105kolwiek aktywno\u015b\u0107. Z regu\u0142y ziaren py\u0142ku jest mniej ni\u017c zwykle, czasem za\u015b s\u0105 sklejone, co te\u017c jest oznak\u0105 degeneracji. R\u00f3wnie\u017c kom\u00f3rki jajowe najcz\u0119\u015bciej s\u0105 zdegenerowane, cho\u0107 nieco rzadziej. Tak czy inaczej, do zapylenia nie dochodzi i nie ma zarodk\u00f3w, mimo rozwijaj\u0105cego si\u0119 woreczka zal\u0105\u017ckowego. Je\u017celi nawet wytworzy si\u0119 nasienie, b\u0119dzie niepe\u0142ne i nie wykie\u0142kuje. Cz\u0119sto jest te\u017c tak, \u017ce kwiaty zatrzymuj\u0105 rozw\u00f3j na poziomie p\u0105k\u00f3w i nie otwieraj\u0105 si\u0119. To oczywi\u015bcie nie przeszkadza osobnikom w rozmna\u017caniu si\u0119. Wytwarzaj\u0105 cho\u0107by turiony, czyli rodzaj p\u0105czk\u00f3w przetrwalnych, kt\u00f3re w odr\u00f3\u017cnieniu od nasion, mog\u0105 fotosyntetyzowa\u0107 nawet zim\u0105 i ju\u017c wczesn\u0105 wiosn\u0105 wypuszcza\u0107 nowe p\u0119dy i korzenie.<\/p>\n

Tetraploidalna populacja jednak nieco si\u0119 r\u00f3\u017cni. U niej nawet kilkana\u015bcie procent ziaren py\u0142ku wygl\u0105da na \u017cywotne. Powsta\u0142a prawdopodobnie przez zapylenie py\u0142kiem jaskra kr\u0105\u017ckolistnego triploidalnej kom\u00f3rki jajowej hybrydy. To ju\u017c daje szans\u0119 na rozmna\u017canie p\u0142ciowe i samodzielne podtrzymanie tak utrwalonego gatunku (cokolwiek znaczy „gatunek”<\/a>). Podobne by\u0142y losy jaskra p\u0119dzelkowatego, kt\u00f3ry jest utrwalon\u0105 mieszank\u0105 jaskra rzecznego i tarczowatego. To tak ku utrapieniu hydrobotanik\u00f3w, jako \u017ce hybrydy najcz\u0119\u015bciej wygl\u0105daj\u0105 po\u015brednio i trudno je rozpozna\u0107.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

fot. Piotr Panek. licencja CC BY-SA 4.0 <\/a>\u00a0Dwa gatunki w\u0142osienicznik\u00f3w, prawdopodobnie rzeczny (po lewej) i kr\u0105\u017ckolistny (po prawej). Zdj\u0119cie zrobione w rzece, w kt\u00f3rej znajduje si\u0119 jedna z miesza\u0144cowych populacji opisanych w artykule, w obecno\u015bci jednego z autor\u00f3w artyku\u0142u.<\/em><\/p>\n