{"id":9106,"date":"2023-09-12T08:18:47","date_gmt":"2023-09-12T06:18:47","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9106"},"modified":"2023-09-20T14:55:26","modified_gmt":"2023-09-20T12:55:26","slug":"oko-dowod-nieinteligentnego-projektu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/09\/12\/oko-dowod-nieinteligentnego-projektu\/","title":{"rendered":"Oko. Dow\u00f3d nieinteligentnego projektu"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Ewolucja oka kr\u0119gowc\u00f3w<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jaki\u015b czas temu, poszukuj\u0105c przed urlopem nowych ksi\u0105\u017cek popularnonaukowych w Empiku, dozna\u0142em szoku. Oto po\u015br\u00f3d tytu\u0142\u00f3w maj\u0105cych przybli\u017cy\u0107 czytelnikowi obecny stan wiedzy le\u017cy sobie ksi\u0105\u017cka z tym stanem ca\u0142kowicie sprzeczna, promuj\u0105ca pod pozorem rzeczowej dyskusji ide\u0119 inteligentnego projektu. W pierwszym odruchu mia\u0142em ochot\u0119 pom\u00f3c pracownikom cenionego przeze mnie dotychczas sklepu i odnie\u015b\u0107 j\u0105 na w\u0142a\u015bciwe dla niej miejsce, do dzia\u0142u fantastyki, ale chwil\u0119 potem spostrzeg\u0142em ca\u0142\u0105 seri\u0119 podobnych kreacjonistycznych bredni, w\u0142\u0105cznie z dzie\u0142em znanego z propagowania antynaukowych nonsens\u00f3w Behego.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Wa\u0142kowana od po\u0142owy tysi\u0105clecia tomistyczna drabina byt\u00f3w stawia cz\u0142owieka powy\u017cej ca\u0142ej reszty stworzenia, nieco tylko poni\u017cej anio\u0142\u00f3w. Dlatego by\u0107 mo\u017ce takim szokiem bywa dla wielu teoria ewolucji sytuuj\u0105ca cz\u0142owieka w\u015br\u00f3d innych organizm\u00f3w \u017cywych, jako gatunek ssaka z rodziny cz\u0142owiekowatych, wraz z szympansem<\/a> czy orangutanem. Niemaj\u0105ca w nauce \u017cadnej alternatywy, bywa w niekt\u00f3rych \u015brodowiskach zawzi\u0119cie krytykowana – mimo milion\u00f3w potwierdzaj\u0105cych j\u0105 dowod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Ameryka wydaje si\u0119 ciekawym krajem. Prezydent potrafi wynie\u015b\u0107 z Bia\u0142ego Domu tajne papiery, op\u0142aci\u0107 pani\u0105 do towarzystwa z pa\u0144stwowych pieni\u0119dzy i bezwstydnie namawia\u0107 do sfa\u0142szowania wybor\u00f3w, ale w ko\u0144cu staje przed s\u0105dem. Podobnie istniej\u0105 szerokie grupy ludzi pr\u00f3buj\u0105ce zmusi\u0107 system edukacji do nauczania ich w\u0142asnych, do\u015b\u0107 specyficznych pogl\u0105d\u00f3w na \u015bwiat, ale system si\u0119 temu opiera.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo pierwszych sukces\u00f3w przeciwnik\u00f3w nauczania o ewolucji, czyli nauczania wsp\u00f3\u0142czesnej biologii w og\u00f3le (tzw. ma\u0142pi proces), kolejne rozstrzygni\u0119cia s\u0105dowe odpiera\u0142y wnioski o nauczanie w szko\u0142ach kreacjonizmu. Jako uzasadnienie s\u0105dy podawa\u0142y rozdzia\u0142 pa\u0144stwa i religii. Kreacjonizm<\/a> jest pogl\u0105dem religijnym i jako taki nie mo\u017ce by\u0107 nauczany w szko\u0142ach (ameryka\u0144skich oczywi\u015bcie, w polskich zdarza si\u0119, \u017ce katecheta zaprzecza informacjom podawanym przez biologa, tak\u017ce tym przyj\u0119tym oficjalnie przez sw\u00f3j macierzysty Ko\u015bci\u00f3\u0142).<\/p>\n\n\n\n

Ameryka\u0144scy zwolennicy kreacjonizmu podj\u0119li si\u0119 obrony wr\u0119cz karko\u0142omnej: z pogl\u0105du, wedle kt\u00f3rego B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat w jego obecnej formie, usun\u0119li\u2026 Boga. Tak stworzyli ide\u0119 inteligentnego projektu, okre\u015blan\u0105 (wy\u0142\u0105cznie przez jej propagator\u00f3w i niezorientowanych) teori\u0105 i stawian\u0105 obok teorii naukowych. W prostych s\u0142owach absolutnie nieprawd\u0105 jest, jakoby\u015bmy namawiali do nauczania, \u017ce B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat w obecnej formie, poniewa\u017c tak wierzymy, domagamy si\u0119 nauczania, \u017ce \u015bwiat zosta\u0142 stworzony w obecnej formie, poniewa\u017c \u015bwiat tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da. (A co z pogl\u0105dem innych kreacjonist\u00f3w, uzasadniaj\u0105cych liczne dowody ewolucji pogl\u0105dem, jakoby B\u00f3g podst\u0119pnie stworzy\u0142 \u015bwiat tak, \u017ceby wygl\u0105da\u0142 tylko na efekt ewolucji, celem sprawdzenia ludzkiej wiary? Chyba jedni propagatorzy kreacjonizmu z drugimi si\u0119 nie dogadali).<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie zwolennicy inteligentnego projektu podaj\u0105 argumenty maj\u0105ce popiera\u0107 ich pogl\u0105dy. Przypomnijmy, \u017ce teoria naukowa to akceptowany w \u015brodowisku naukowym zbi\u00f3r powi\u0105zanych ze sob\u0105 zda\u0144, potwierdzonych do\u015bwiadczalnie, pozwalaj\u0105cych na wyja\u015bnienie wynik\u00f3w obserwacji czy do\u015bwiadcze\u0144 i przewidywanie nowych. We\u017amy wi\u0119c pod lup\u0119 jeden z klasycznych argument\u00f3w kreacjonist\u00f3w: istnienie oka.<\/p>\n\n\n\n

Wspomniany Behe, z wykszta\u0142cenia o dziwo biochemik, jest autorem pomys\u0142u nieredukowalnej z\u0142o\u017cono\u015bci. Okre\u015bla nim ca\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest tak skomplikowana, \u017ce nie mog\u0142aby powsta\u0107 z osobno istniej\u0105cych cz\u0119\u015bci.
Klasyczne rozumowanie przebiega nast\u0119puj\u0105co: oko ludzkie jest bardzo skomplikowanym narz\u0105dem. \u015awiat\u0142o najpierw przechodzi przez rog\u00f3wk\u0119, jego ilo\u015b\u0107 reguluje \u017arenica, potem jest zakrzywiane przez soczewk\u0119, kt\u00f3ra skupia obraz na siatk\u00f3wce, przetwarzaj\u0105cej informacj\u0119 na pobudzenie neuron\u00f3w wysy\u0142aj\u0105cych obraz do m\u00f3zgu. Zestaw narz\u0105d\u00f3w dodatkowych zapewnia bezpiecze\u0144stwo tego delikatnego narz\u0105du, oczyszcza go i ochrania. Wszystkie cz\u0119\u015bci tego mechanizmu, m\u00f3wi\u0105 kreacjoni\u015bci, s\u0105 potrzebne, i istnienie tylko niekt\u00f3rych z nich nie mia\u0142oby sensu. W jednej z ksi\u0105\u017cek znalaz\u0142em nawet pytanie: po co komu p\u00f3\u0142 oka? Siatk\u00f3wka nie rozpozna\u0142aby sama obrazu w nieskupionym \u015bwietle, soczewka nie da\u0142aby rady wystarczaj\u0105co zakrzywi\u0107 go, gdyby nie przesz\u0142o przez rog\u00f3wk\u0119, a i ca\u0142y uk\u0142ad bez siatk\u00f3wki nic by nie odebra\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Dla osoby niezaznajomionej z biologi\u0105 brzmi to nawet rozs\u0105dnie, ale w istocie stawia spraw\u0119 na g\u0142owie. Jednym z cz\u0119sto u\u017cywanych chwyt\u00f3w erystycznych, obserwowanych cz\u0119sto w wykonaniu polityk\u00f3w, jest obalanie nie pogl\u0105du g\u0142oszonego przez adwersarza, ale pogl\u0105du, kt\u00f3ry akurat obali\u0107 umiemy, a kt\u00f3ry, mimo \u017ce nikt go nie przyjmuje, pr\u00f3buje si\u0119 przeciwnej stronie sporu przypisa\u0107. A wi\u0119c kategorycznie i energicznie opowiadamy si\u0119 przeciwko podwy\u017cszeniu wieku emerytalnego. A \u017ce nikt nie pr\u00f3buje go obecnie podnie\u015b\u0107? Szczeg\u00f3\u0142y. Kurczowo trzymamy si\u0119 p\u0142otu na bia\u0142oruskiej granicy. Dzi\u0119ki temu mo\u017ce kto\u015b uwierzy, \u017ce przeciwnik spr\u00f3buje go zdemontowa\u0107\u2026 Protestujemy przeciwko wyprzeda\u017cy maj\u0105tku narodowego! A \u017ce nikt nie wyprzeda\u0142 wi\u0119cej ni\u017c my? Kto\u015b to w og\u00f3le pami\u0119ta?<\/p>\n\n\n\n

Tak wi\u0119c propagatorzy inteligentnego projektu sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 pogl\u0105dowi, jakoby wybrane cz\u0119\u015bci oka mog\u0142y istnie\u0107 same, i stwierdzaj\u0105, \u017ce oko nie mog\u0142o wyewoluowa\u0107. Obalany przez nich pogl\u0105d jest w zasadzie tak absurdalny, \u017ce nikt o zdrowych zmys\u0142ach nigdy nie go nie g\u0142osi\u0142. Przeciwnie \u2013 ewolucj\u0119 oka opisano u r\u00f3\u017cnych taks\u00f3w i w \u017cadnym wypadku nie obejmuje ona wytworzenia osobno soczewki i osobno siatk\u00f3wki.<\/p>\n\n\n\n

Prawdopodobnie proces ten zacz\u0105\u0142 si\u0119 od powstania plamki \u015bwiat\u0142oczu\u0142ej, odr\u00f3\u017cniaj\u0105cej \u015bwiat\u0142o i ciemno\u015b\u0107. To niewiele, ale lepiej dysponowa\u0107 tak\u0105 informacj\u0105 ni\u017c \u017cadn\u0105. Niekt\u00f3re mikroorganizmy u\u017cywaj\u0105 jej, by wybra\u0107 ja\u015bniejsze obszary, pozwalaj\u0105ce na wydajniejsz\u0105 fotosyntez\u0119. U organizmu wielokom\u00f3rkowego tak\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni\u0107 mo\u017ce odr\u0119bna kom\u00f3rka \u015bwiat\u0142oczu\u0142a. Dalej kilka takich kom\u00f3rek zgromadzi\u0142o si\u0119, tworz\u0105c bardziej rozleg\u0142\u0105 wielokom\u00f3rkow\u0105 plamk\u0119 \u015bwiat\u0142oczu\u0142\u0105, doskonal\u0105c odr\u00f3\u017cnianie r\u00f3\u017cnych intensywno\u015bci o\u015bwietlenia. Zag\u0142\u0119bienie takiej struktury w pow\u0142oce cia\u0142a wytworzy\u0142o ju\u017c co\u015b w rodzaju niewielkiej przes\u0142ony, co ograniczy\u0142o ilo\u015b\u0107 szumu zak\u0142\u00f3caj\u0105cego odbi\u00f3r bod\u017ac\u00f3w. Wytworzenie si\u0119 soczewki i rog\u00f3wki skupiaj\u0105cych \u015bwiat\u0142o i umo\u017cliwiaj\u0105cych dostrze\u017cenie szczeg\u00f3\u0142\u00f3w otoczenia to ju\u017c tylko kwestia czasu.<\/p>\n\n\n\n

Powr\u00f3\u0107my jednak na chwil\u0119 do pomys\u0142u, wedle kt\u00f3rego oko zaprojektowa\u0142 w swej doskona\u0142ej, finalnej formie inteligentny projektant, bro\u0144 Bo\u017ce nie pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 \u017cadn\u0105 ewolucj\u0105. W tym uj\u0119ciu obecno\u015b\u0107 oka u r\u00f3\u017cnych organizm\u00f3w nie jest dowodem wsp\u00f3lnego pochodzenia ani konwergencji, ale oszcz\u0119dnego wdro\u017cenia przez projektanta tych samych sprawdzonych rozwi\u0105za\u0144 u r\u00f3\u017cnych zwierz\u0105t. Drobne r\u00f3\u017cnice natomiast nie stanowi\u0105 przystosowa\u0144 b\u0105d\u017a ukrytych dowod\u00f3w zbie\u017cnej ewolucji z odmiennych stan\u00f3w wyj\u015bciowych, ale stanowi\u0105 wyraz namys\u0142u projektanta.<\/p>\n\n\n\n

Wedle jego doskona\u0142ego planu \u015bwiat\u0142o najpierw wi\u0119c b\u0119dzie przechodzi\u0142o przez ochraniaj\u0105c\u0105 i skupiaj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiat\u0142a rog\u00f3wk\u0119, potem przez przes\u0142on\u0119 w postaci ograniczanej t\u0119cz\u00f3wk\u0105 \u017arenicy, by odpowiednio do odleg\u0142o\u015bci skupi\u0142a je zmieniaj\u0105ca sw\u00f3j kszta\u0142t soczewka. Dzi\u0119ki temu odpowiednio skupione znajdzie si\u0119 w odpowiednim punkcie siatk\u00f3wki, z\u0142o\u017conej z dziesi\u0119ciu warstw \u015bwiat\u0142oczu\u0142ej b\u0142ony wy\u015bcie\u0142aj\u0105cej wn\u0119trze ga\u0142ki ocznej. Przejdzie wpierw przez wewn\u0119trzne warstwy kom\u00f3rek przekazuj\u0105cych informacje do nerwu wzrokowego, minie \u015brodkowe warstwy neuron\u00f3w przetwarzaj\u0105cych informacje, docieraj\u0105c w ko\u0144cu do zewn\u0119trznej warstwy kom\u00f3rek \u015bwiat\u0142oczu\u0142ych, czyli pr\u0119cik\u00f3w i czopk\u00f3w. Pobudzi je, a te prze\u015bl\u0105 informacje do \u015brodkowych warstw, gdzie zostanie ona przetworzona, po czym cofnie si\u0119 do wewn\u0119trznych, by zako\u0144czonym do przodu od siatk\u00f3wki nerwem wzrokowym sp\u0142yn\u0119\u0142a do m\u00f3zgu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Budowa siatk\u00f3wki wedle Cajala. \u015awiat\u0142o wchodzi z lewej, przechodzi przez wszystkie warstwy siatk\u00f3wki, docieraj\u0105c do kom\u00f3rek \u015bwiat\u0142oczu\u0142ych w ostatniej warstwie po prawej. Nerw wzrokowy odbieraj\u0105cy informacje z lewej strony.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Chwileczk\u0119, przeczytajmy ten opis jeszcze raz. Nikogo nic nie dziwi? Ja, kiedy pierwszy raz przeczyta\u0142em opis budowy siatk\u00f3wki, my\u015bla\u0142em, \u017ce co\u015b pomyli\u0142em, \u017ce \u017ale zrozumia\u0142em. Napiszmy to jeszcze raz, wyra\u017aniej: warstwa \u015bwiat\u0142oczu\u0142a le\u017cy od strony ga\u0142ki ocznej, najbardziej zewn\u0119trznie, z ty\u0142u, przykryta kom\u00f3rkami przetwarzaj\u0105cymi informacje i przekazuj\u0105cymi j\u0105 do nerwu wzrokowego. Chodzi o warstw\u0119 \u015bwiat\u0142oczu\u0142\u0105 podpi\u0119t\u0105 do kabelk\u00f3w, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 z przodu, od strony \u015bwiat\u0142a, zas\u0142aniaj\u0105 je i utrudniaj\u0105 promieniom \u015bwietlnym dotarcie do miejsca wykrywaj\u0105cego ich obecno\u015b\u0107. W jednym miejscu, gdzie kabelki \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w poka\u017any nerw wzrokowy, oko nie odbiera kompletnie niczego, to tzw. \u015blepa plamka.<\/p>\n\n\n\n

Nie trzeba by\u0107 szczeg\u00f3lnie inteligentnym projektantem, by wymy\u015bli\u0107, \u017ce kable powinny odchodzi\u0107 z ty\u0142u. Tak zrobiono aparat fotograficzny czy kamer\u0119 i tak te\u017c wygl\u0105da oko u innych takson\u00f3w, np. g\u0142owonog\u00f3w<\/a>. U cz\u0142owieka (i innych kr\u0119gowc\u00f3w) budowa oka wynika z innego ewolucyjnego pochodzenia ni\u017c sk\u00f3rne oko ka\u0142amarnicy. Ewolucja dzia\u0142a niewielkimi krokami, z kt\u00f3rych ka\u017cdy musi mie\u0107 znaczenie adaptacyjne b\u0105d\u017a wynika\u0107 z neutralnych proces\u00f3w genetycznych, i pewnych rozwi\u0105za\u0144, zw\u0142aszcza tych przeskakuj\u0105cych po kilka stopni naraz, nie jest w stanie wprowadzi\u0107 w \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego czasem prowadzi do rozwi\u0105za\u0144, wydawa\u0142oby si\u0119, absurdalnych, takich jak oko okablowane z przodu, narz\u0105d, kt\u00f3rego \u017caden dysponuj\u0105cy przynajmniej szcz\u0105tkow\u0105 inteligencj\u0105 projektant by w ten spos\u00f3b nie wymy\u015bli\u0142. Z\u0142o\u015bliwy mawiaj\u0105, \u017ce oko stanowi\u0107 mo\u017ce co najwy\u017cej dow\u00f3d nieinteligentnego projektu. Rozs\u0105dnego tak samo jak ca\u0142a koncepcja inteligentnego projektu.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ilustracje:<\/strong><\/p>\n\n\n\n