{"id":9167,"date":"2023-10-20T18:21:18","date_gmt":"2023-10-20T16:21:18","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9167"},"modified":"2023-10-20T19:53:53","modified_gmt":"2023-10-20T17:53:53","slug":"pieczarki-mendelejewa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/10\/20\/pieczarki-mendelejewa\/","title":{"rendered":"Pieczarki Mendelejewa"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Polacy s\u0142yn\u0105 z zami\u0142owania do dzikich grzyb\u00f3w. Mniej znany jest fakt, \u017ce po\u0142owa europejskiego transgranicznego handlu pieczarkami pochodzi z Polski. Te dwie dziedziny nawet si\u0119 nie do ko\u0144ca wykluczaj\u0105 – sam w dzieci\u0144stwie zjada\u0142em wi\u0119cej pieczarek zebranych z natury ni\u017c z uprawy.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Pieczarki w naturze rosn\u0105 na \u0142\u0105kach i polnych drogach, szczeg\u00f3lnie tam, gdzie roz\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 ko\u0144skie odchody. Prawie do ko\u0144ca ubieg\u0142ego wieku uprawy pieczarki r\u00f3wnie\u017c opiera\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na ko\u0144skim nawozie. Jednak produkcja pieczarek gwa\u0142townie ros\u0142a (kilkasetkrotnie), a ko\u0144skiego nawozu – przeciwnie, wi\u0119c trzeba by\u0142o wprowadzi\u0107 inne pod\u0142o\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

Grzyby s\u0105 bli\u017csze zwierz\u0119tom ni\u017c ro\u015blinom i do po\u017cywienia potrzebuj\u0105 pod\u0142o\u017ca bogatego w materi\u0119 organiczn\u0105. Konie do\u015b\u0107 s\u0142abo trawi\u0105 celuloz\u0119, wi\u0119c ich odchody s\u0105 pod tym wzgl\u0119dem idealne. W zast\u0119pstwie takim pod\u0142o\u017cem mo\u017ce by\u0107 r\u00f3\u017cnego rodzaju kompost. Mieszanki s\u0142omy i r\u00f3\u017cnych dodatk\u00f3w organicznych, jak torf, s\u0142\u00f3d, m\u0105czka rybna, a nawet suszona krew, i nieorganicznych, jak gips, kreda czy glina, s\u0105 wprowadzane na rynek od kilkudziesi\u0119ciu lat. Dodatki te to cz\u0119sto odpady z innej produkcji, np. piwa czy cukru. Gn\u00f3j te\u017c mo\u017ce si\u0119 w nich znale\u017a\u0107 – obecnie g\u0142\u00f3wnie pochodz\u0105cy z farm drobiu. Do tego pod\u0142o\u017ce takie mo\u017ce by\u0107 wzbogacane kolejnym nawozem czy – bior\u0105c pod uwag\u0119 niero\u015blinny charakter uprawy – po\u017cywk\u0105. Dzi\u015b to cz\u0119sto po\u017cywki bia\u0142kowo-t\u0142uszczowe na bazie soi.<\/p>\n\n\n\n

W ci\u0105gu ostatniego p\u00f3\u0142wiecza technika upraw (a mo\u017ce hodowli?) mocno si\u0119 zmieni\u0142a, a jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych zmiennych by\u0142 rodzaj pod\u0142o\u017ca. Przej\u015bcie z ko\u0144skiego nawozu na specjalnie spreparowane pod\u0142o\u017ce to by\u0142 pierwszy krok. Na rynku s\u0105 r\u00f3\u017cne pod\u0142o\u017ca i hodowcy pieczarek nie s\u0105 skazani na monopol. Wprowadzono te\u017c nowe odmiany samych grzyb\u00f3w. Polskie rozporz\u0105dzenie ministra zdrowia dopuszcza do obrotu sze\u015b\u0107 gatunk\u00f3w pieczarek, ale w przemys\u0142owej uprawie liczy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie pieczarka dwuzarodnikowa. Do lat 80. uprawiano ok. 50 jej szczep\u00f3w – bia\u0142ych, br\u0105zowych i kremowych, a od tego czasu wprowadzono ich krzy\u017c\u00f3wki.<\/p>\n\n\n\n

Pod\u0142o\u017ca te musz\u0105 zawiera\u0107 pierwiastki biogenne, jak azot, fosfor czy przede wszystkim w\u0119giel (w formie organicznej), ale ich szczeg\u00f3\u0142owy sk\u0142ad chemiczny jest r\u00f3\u017cny. Nawet w czasach dominacji ko\u0144skiego nawozu jego sk\u0142ad zale\u017ca\u0142 od diety. Ro\u015bliny i grzyby nie s\u0105 bezwolnymi g\u0105bkami ch\u0142on\u0105cymi wprost substancje z pod\u0142o\u017ca, ale si\u0142\u0105 rzeczy jego sk\u0142ad musi mie\u0107 wp\u0142yw na sk\u0142ad ich cia\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Grupa badaczy z pozna\u0144skich uczelni (UAM i UPP) postanowi\u0142a przebada\u0107 sk\u0142ad pieczarek uprawianych w Polsce w czasie tych przemian technologicznych. Uda\u0142o im si\u0119 pozyska\u0107 pieczarki a\u017c od 1977 r. i cho\u0107 reprezentacja z lat 1980-2012 by\u0142a s\u0142absza, to te\u017c kilka pr\u00f3bek dostali. Zawarto\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnych pierwiastk\u00f3w jest w miar\u0119 znana w literaturze, ale naukowcy postanowili przebada\u0107 p\u00f3\u0142 tablicy Mendelejewa. Prawie dos\u0142ownie, bo a\u017c 63 pierwiastki – niekt\u00f3re odkryto jeszcze za \u017cycia Mendelejewa, ale ju\u017c po pierwszej publikacji tablicy.<\/p>\n\n\n\n

Taki wyb\u00f3r nie by\u0142 podyktowany tylko czyst\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 – badacze postanowili zbada\u0107 ilo\u015b\u0107 metali ziem rzadkich, kt\u00f3rych wykorzystanie w produkcji elektroniki ostatnio wzros\u0142o, co przez przenikanie do \u015bciek\u00f3w mo\u017ce mie\u0107 wp\u0142yw na sk\u0142ad pod\u0142o\u017cy i samych grzyb\u00f3w. Rzeczywi\u015bcie niekt\u00f3rych z nich nie znaleziono w og\u00f3le w pr\u00f3bach sprzed 1993 r. Analizowano tak\u017ce pierwiastki promieniotw\u00f3rcze, jak tor czy uran.<\/p>\n\n\n\n

Nie spos\u00f3b opisa\u0107 tu zmienno\u015bci wszystkich 63 pierwiastk\u00f3w. Reprezentowane s\u0105 wszelkie mo\u017cliwe wzorce zmienno\u015bci – sta\u0142y spadek (\u017celazo, wanad, niob), sta\u0142y wzrost (antymon), wahania (magnez, mied\u017a, neodym, cez, stront, pallad), a najcz\u0119\u015bciej stany mieszane. Najbardziej si\u0119 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 okolice 2010 r., kiedy niekt\u00f3re trendy si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142y, a wiele pierwiastk\u00f3w zanotowa\u0142o sw\u00f3j maksymalny lub minimalny poziom.<\/p>\n\n\n\n

W tym okresie maksimum osi\u0105gn\u0105\u0142 m.in. poziom wapnia, ale te\u017c mniej korzystnych pierwiastk\u00f3w – toru i uranu (chyba \u017ce jest si\u0119 zwolennikiem hipotezy hormezy radiacyjnej i takie – mimo wszystko wci\u0105\u017c niskie dawki – uwa\u017ca si\u0119 za korzystnie stymuluj\u0105ce organizm), arsenu (tu z kolei k\u0142ania si\u0119 kontrowersyjny mitradyzm, popularny zw\u0142aszcza w XIX w.), baru czy srebra (cenny metal, ale gro\u017any nie tylko dla wampir\u00f3w, toksyczny zw\u0142aszcza dla bakterii), tulu, neodymu, erbu, chromu. W tym samym czasie minimum osi\u0105gn\u0105\u0142 m.in. poziom potasu, magnezu, fosforu, cynku, lantanu czy tytanu.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi chodzi o klasyczne metale toksyczne, to poziom rt\u0119ci i o\u0142owiu zauwa\u017calnie spad\u0142 mi\u0119dzy latami 70. a 90., a potem si\u0119 ustabilizowa\u0142. Z kolei poziom kadmu by\u0142 do\u015b\u0107 stabilny do lat 90. i od tego czasu spada. Najbli\u017csza poziomom zagra\u017caj\u0105cym zdrowiu by\u0142a zawarto\u015b\u0107 rt\u0119ci i arsenu, ale trzeba by zje\u015b\u0107 naprawd\u0119 du\u017co pieczarek, \u017ceby zauwa\u017cy\u0107 ten efekt. W dodatku to warto\u015bci z przesz\u0142o\u015bci, wi\u0119c chyba nie ma czego si\u0119 obawia\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ilustracja z <\/em>Les plantes potag\u00e8res. Description et culture des principaux l\u00e9gumes des climats temp\u00e9r\u00e9s 1883. Vilmorin-Andrieux & Cie, domena publiczna<\/em>.<\/p>\n\n\n\n