{"id":9225,"date":"2023-12-14T20:37:32","date_gmt":"2023-12-14T19:37:32","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9225"},"modified":"2023-12-16T11:05:54","modified_gmt":"2023-12-16T10:05:54","slug":"nie-plwajmy-na-te-skorupe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2023\/12\/14\/nie-plwajmy-na-te-skorupe\/","title":{"rendered":"Nie plwajmy na t\u0119 skorup\u0119"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Jednym z koszmar\u00f3w budowniczych, a potem konserwator\u00f3w, jest wietrzenie. Wietrzenie to zesp\u00f3\u0142 proces\u00f3w prowadz\u0105cych do rozpadu ska\u0142. Dotyczy ska\u0142 naturalnych i sztucznych (takich jak beton). Tworz\u0105cych naturalne formacje, budowle czy rze\u017aby.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 wietrzenie fizyczne, gdy rozpad nie zmienia sk\u0142adu chemicznego substancji, czyli rozmaite kruszenie, i chemiczne, gdy minera\u0142y tworz\u0105ce ska\u0142\u0119 zmieniaj\u0105 si\u0119, czyli rozpuszczanie. Z powod\u00f3w praktycznych m\u00f3wi si\u0119 te\u017c o wietrzeniu biologicznym, cho\u0107 w tym przypadku zawsze da si\u0119 ono zredukowa\u0107 do kt\u00f3rego\u015b z powy\u017cszych. Wietrzenie biologiczne nierzadko \u0142\u0105czy oddzia\u0142ywanie fizyczne i chemiczne. Korzenie czy chwytniki, rosn\u0105c, rozpychaj\u0105 szczeliny w skale, ale cz\u0119sto wydzielaj\u0105 te\u017c substancje, kt\u00f3re przekszta\u0142caj\u0105 ska\u0142\u0119. Mog\u0105 to by\u0107 kwasy wytrawiaj\u0105ce nowe szczeliny lub rozszerzaj\u0105ce ju\u017c istniej\u0105ce. W sumie mog\u0105 to by\u0107 te\u017c substancje nie\u017cr\u0105ce, a wchodz\u0105ce w reakcje ze zwi\u0105zkami ska\u0142y, nawet takie jak dwutlenek w\u0119gla czy tlen. Ten w sumie, utleniaj\u0105c, te\u017c mo\u017ce by\u0107 w pewnym sensie \u017cr\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego te\u017c konserwatorzy budynk\u00f3w, rze\u017ab i innych takich obiekt\u00f3w staraj\u0105 si\u0119 chroni\u0107 je przed wietrzeniem biologicznym. Pokrywaj\u0105 je lakierami przeciwglonowymi. Usuwaj\u0105 porosty czy ro\u015bliny, kt\u00f3re pr\u00f3buj\u0105 si\u0119 na nich ukorzeni\u0107. Troch\u0119 o wzajemnych interakcjach pisa\u0142em w siostrzanym serwisie<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Nie inaczej jest z chi\u0144skim Wielkim Murem. Konserwatorom te\u017c wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce za jego – w wi\u0119kszo\u015bci – z\u0142y stan wsp\u00f3\u0142odpowiedzialne jest wietrzenie biologiczne. Nowe badania ka\u017c\u0105 zrewidowa\u0107 ten pogl\u0105d. Najbardziej znane s\u0105 odcinki muru zgodnie z polsk\u0105 nazw\u0105 murowane. Ca\u0142kiem d\u0142ugie odcinki s\u0105 jednak raczej wa\u0142em ziemnym z materia\u0142u nazywanego potocznie glinobitk\u0105, a bardziej fachowo ziemi\u0105 ubijan\u0105. Jak \u0142atwo si\u0119 domy\u015bli\u0107, o ile mur mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 mniej lub bardziej skutecznie pozbawia\u0107 pokrywy ro\u015blinnej czy grzybowej, o tyle z wa\u0142em ziemnym tak si\u0119 nie da.<\/p>\n\n\n\n

W zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w klimatycznych taki wa\u0142 pokryje si\u0119 jak\u0105\u015b ro\u015blinno\u015bci\u0105. Wielki Mur (a w\u0142a\u015bciwie Wa\u0142) cz\u0119\u015bciowo biegnie przez p\u00f3\u0142pustyni\u0119 lub pustyni\u0119, gdzie na zwart\u0105 dar\u0144 nie ma szans. Mog\u0142aby pokrywa\u0107 go najwy\u017cej murawa, co w geobotanice rozumie si\u0119 nieco inaczej ni\u017c w pi\u0142karstwie. Tego, co go pokrywa, nie mo\u017cna nawet nazwa\u0107 muraw\u0105, a nazwanie tego ro\u015blinno\u015bci\u0105 ma tylko umocowanie w tradycji, bo ro\u015blinami s\u0105 w nim niemal wy\u0142\u0105cznie mchy i niekt\u00f3re glony uwi\u0119zione w porostach. Mech i porosty rosn\u0105 jednak nie tyle na go\u0142ej ziemi, ile na macie tworzonej przez glony, zw\u0142aszcza sinice.<\/p>\n\n\n\n

Glony to organizmy wodne. Nie kojarz\u0105 si\u0119 z pustyni\u0105. Konserwatorzy wiedz\u0105, \u017ce potrafi\u0105 tworzy\u0107 zielony nalot tak\u017ce na obiektach niezanurzonych, ale z regu\u0142y wilgotnych. Taka jest regu\u0142a, ale w biologii zawsze s\u0105 wyj\u0105tki i niema\u0142o gatunk\u00f3w, kt\u00f3rych najbli\u017csi krewni s\u0105 zwyk\u0142ymi glonami wodnymi, mo\u017cna znale\u017a\u0107 nawet na pustyni. Niedawno ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 pt. „Welcome to the jungle!”, gdzie tytu\u0142ow\u0105 d\u017cungl\u0105 jest wsp\u00f3\u0142czesna systematyka sinic. Autor policzy\u0142, \u017ce w\u015br\u00f3d nowo opisanych gatunk\u00f3w tej grupy najwi\u0119cej dotyczy w\u0142a\u015bnie mieszka\u0144c\u00f3w l\u0105du. Par\u0119 lat temu wypraw\u0119 badawcz\u0105 do Pamiru odbyli warszawscy specjali\u015bci od sinic i odkryli troch\u0119 nowych gatunk\u00f3w – niekt\u00f3re z tamtejszych jeziorek, ale niekt\u00f3re z otaczaj\u0105cej je pustyni.<\/p>\n\n\n\n

W wodzie czy wilgotnym siedlisku mikroorganizmy tworz\u0105 struktur\u0119 nazywan\u0105 biofilmem. Film oznacza tu b\u0142on\u0119, a nie dziedzin\u0119 sztuki i rozrywki. Na pustyni jest za ma\u0142o wody dla utrzymania formy b\u0142ony i sinice tworz\u0105 bioskorup\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119, \u017ce ubita ziemia tworz\u0105ca pustynny odcinek Wielkiego Muru pokryta bioskorup\u0105 do\u015bwiadcza mniejszego wietrzenia ni\u017c cz\u0119\u015b\u0107 ods\u0142oni\u0119ta. Bez w\u0105tpienia organizmy tworz\u0105ce bioskorup\u0119 jako\u015b rozk\u0142adaj\u0105 pod\u0142o\u017ce, ale jednocze\u015bnie tworz\u0105 izoluj\u0105c\u0105 warstw\u0119. Izolacja ma wymiar termiczny, przez co powierzchnia wa\u0142u rzadziej przechodzi przez punkt zamarzania wody, co jest jednym z wa\u017cniejszych czynnik\u00f3w wietrz\u0105cych, o czym wiedz\u0105 u\u017cytkownicy polskich dr\u00f3g. Os\u0142ania te\u017c od dzia\u0142ania erozyjnego wody, kt\u00f3ra, gdy pojawia si\u0119 na pustyni, to zwykle w postaci ulewy czy wiatru. Os\u0142ania te\u017c od bardziej codziennej wody pochodz\u0105cej z mg\u0142y. Ostatecznie jest jej tak ma\u0142o, \u017ce wietrzenie chemiczne zachodzi bardzo powoli. Grubsza skorupa pokryta „futrem” z mchu jest jeszcze lepszym izolatorem, o czym wiedz\u0105 budowniczowie cha\u0142up. Na dodatek czasem oddzia\u0142ywanie organizm\u00f3w, dorzucaj\u0105c materii organicznej, zmienia struktur\u0119 ubitej ziemi na bardziej odporn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, w warunkach bardziej wilgotnych bilans mo\u017ce by\u0107 zupe\u0142nie inny, ale warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie zawsze nalot glon\u00f3w, mch\u00f3w i porost\u00f3w wzmacnia procesy wietrzenia.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Bioskorupa w jednej z wiosek Indian Pueblo, autor: <\/em>wikipedysta Nationalparks<\/em><\/a>, licencja <\/em>CC BY-SA 2.5<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n