{"id":9250,"date":"2024-01-01T19:03:29","date_gmt":"2024-01-01T18:03:29","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9250"},"modified":"2024-01-01T20:18:09","modified_gmt":"2024-01-01T19:18:09","slug":"babcia-matka-wspolczesnego-czlowieka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/01\/01\/babcia-matka-wspolczesnego-czlowieka\/","title":{"rendered":"Babcia matk\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

„Matki i inni. Emocjonalna ewolucja cz\u0142owieka\u201d \u2013 brzmi tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki Sarah Blaffer Hrdy. Ameryka\u0144ska antropolo\u017cka szuka powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych stali\u015bmy si\u0119 lud\u017ami, ale pr\u00f3cz roli tytu\u0142owej matki du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119ca innym cz\u0142onkom grupy rodzinnej, zw\u0142aszcza babciom.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Hrdy wychodzi od opieki wsp\u00f3\u0142dzielonej, czyli sytuacji, w kt\u00f3rej nad m\u0142odym czuwa nie tylko matka, ale te\u017c inni cz\u0142onkowie grupy. Opieka taka wyst\u0119puje u oko\u0142o po\u0142owy gatunk\u00f3w naczelnych (w tym pazurkowcowatych<\/a>), ale i wielu innych grup zwierz\u0105t \u2013 surykatek, golc\u00f3w, g\u00f3ralk\u00f3w (to niewielcy krewni s\u0142oni przypominaj\u0105cy z wygl\u0105du kr\u00f3lika \u2013 zdarza si\u0119, \u017ce nad m\u0142odymi czuwaj\u0105 wsp\u00f3lnie samice r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w), ptak\u00f3w, ryb.<\/p>\n\n\n\n

Nie spotyka si\u0119 jej natomiast u innych cz\u0142owiekowatych. Samiec goryla zajmie si\u0119 swoim osieroconym dzieckiem, ale m\u0142ode konkurencyjnego samca pr\u0119dzej zabije (obce doros\u0142e samce stanowi\u0105 w zasadzie jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn \u015bmiertelno\u015bci m\u0142odych u tego rodzaju). U ludzi co\u015b posz\u0142o inaczej.<\/p>\n\n\n\n

Standardowa opowie\u015b\u0107 o ewolucji cz\u0142owieka m\u00f3wi, \u017ce w zwi\u0105zku z osuszaniem si\u0119 klimatu i poszerzaniem sawanny nasi przodkowie zeszli z drzew, rozpoczynaj\u0105c nowy etap na trawiastych r\u00f3wninach. \u017bycie w takim \u015brodowisku jest niebezpieczne, \u017cywno\u015bci brakuje, a drapie\u017cnicy tylko czekaj\u0105, by po\u017cre\u0107 niezaradne dziecko.<\/p>\n\n\n\n

Tak wi\u0119c po narodzinach noworodek wymaga ci\u0105g\u0142ej opieki, a nomadyczni mieszka\u0144cy sawanny nie mog\u0105 zostawi\u0107 go w gnie\u017adzie, jak to czyni lemur wari. Jednak bezustanne czuwanie przy dziecku wycie\u0144cza matk\u0119, i tak nadmiernie obci\u0105\u017con\u0105 produkcj\u0105 mleka.<\/p>\n\n\n\n

Wykszta\u0142cenie si\u0119 opieki wsp\u00f3\u0142dzielonej u przodk\u00f3w cz\u0142owieka, hominid\u00f3w o sporych zdolno\u015bciach poznawczych, i pocz\u0105tki teorii umys\u0142u<\/a> mia\u0142y jednak konsekwencje zgo\u0142a odmienne.<\/p>\n\n\n\n

Osob\u0105 najbardziej zaanga\u017cowan\u0105 w opiek\u0119 nad m\u0142odym sta\u0142a si\u0119 babka matczyna, czyli matka matki. Nie tylko dysponowa\u0142a do\u015bwiadczeniem (pierwsze ci\u0105\u017ce naczelnych cechuje zwykle bardzo du\u017ca \u015bmiertelno\u015b\u0107 noworodk\u00f3w, bo matki nie potrafi\u0105 si\u0119 nimi w\u0142a\u015bciwie zaj\u0105\u0107), ale te\u017c wolnym czasem, bo s\u0105 ju\u017c cz\u0119sto w wieku niepozwalaj\u0105cym na w\u0142asne ci\u0105\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

Rol\u0119 babki matczynej negowano niegdy\u015b zupe\u0142nie, wskazuj\u0105c nisk\u0105 \u015bredni\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia kobiet w dawnych spo\u0142eczno\u015bciach (ok. 30 lat) oraz patrylokaln\u0105 ich struktur\u0119 (spo\u0142eczno\u015b\u0107 patriarchalna to taka, w kt\u00f3rej rz\u0105dz\u0105 m\u0119\u017cczy\u017ani, patrylinearna \u2013 z dziedziczeniem w linii m\u0119skiej, patrylokalna \u2013 kobieta przeprowadza si\u0119 do miejsca zamieszkania m\u0119\u017ca). Nowsze badania pokaza\u0142y, \u017ce w razie prze\u017cycia newralgicznego okresu dzieci\u0144stwa szanse na zestarzenie si\u0119 nie by\u0142y a\u017c takie ma\u0142e i cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b nie do\u017cywa\u0142a staro\u015bci, obecno\u015b\u0107 w grupie pojedynczych os\u00f3b starszych nie by\u0142a niczym dziwnym. Co wi\u0119cej, teza o patrylinearno\u015bci wynika\u0142a z uwzgl\u0119dnienia w badaniach niewielkiej liczby lepiej poznanych grup ludzkich, a dalsze badania wskaza\u0142y na znacz\u0105 liczb\u0119 tak\u017ce tych matrylinearnych w\u015br\u00f3d \u0142owc\u00f3w zbieraczy i nierzadkie przypadki przeprowadzki te\u015bciowej do zi\u0119cia po narodzinach wnuka.<\/p>\n\n\n\n

Inne badania wykaza\u0142y znacznie wi\u0119kszy dobrostan wnuk\u00f3w, w wychowywaniu kt\u00f3rych uczestniczy\u0142y babcie matczyne (w tym lepsze od\u017cywienie i znacznie mniejsz\u0105 \u015bmiertelno\u015b\u0107). Dotyczy\u0142o to w najwi\u0119kszym stopniu najstarszych dzieci w rodzinie \u2013 tych nieposiadaj\u0105cych starszego rodze\u0144stwa, kt\u00f3re mog\u0142oby zast\u0105pi\u0107 babci\u0119 w nadzorze. Z kolei obecno\u015b\u0107 babki tacierzystej (ojczystej) zwi\u0119ksza\u0142a g\u0142\u00f3wnie liczb\u0119 potomstwa.<\/p>\n\n\n\n

Opieka babki i innych kobiet w grupie istotnie wp\u0142yn\u0119\u0142a na dalsz\u0105 ewolucj\u0119 cz\u0142owieka. Umieralno\u015b\u0107 dzieci si\u0119 zmniejszy\u0142a, mniej obci\u0105\u017cone matki mog\u0142y rodzi\u0107 cz\u0119\u015bciej. Korzy\u015bci ewolucyjne prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na dob\u00f3r w kierunku wyd\u0142u\u017cenia \u017cycia pe\u0142ni\u0105cej wa\u017cn\u0105 funkcj\u0119 babki, funkcjonuj\u0105cej w jako takim zdrowiu cz\u0119sto jeszcze dekady po menopauzie.<\/p>\n\n\n\n

Prze\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 to na d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia ca\u0142ej populacji, a d\u0142u\u017csze \u017cycie \u0142\u0105czy si\u0119 cz\u0119sto z wolniejszym rozwojem. D\u0142u\u017cszy etap wzrostu organizmu pozwoli\u0142 na d\u0142u\u017cszy rozw\u00f3j bardziej skomplikowanego m\u00f3zgu (mielinizacja ko\u0144czy si\u0119 w p\u0142atach czo\u0142owych w wieku ok. 21 lat).<\/p>\n\n\n\n

Jednocze\u015bnie dob\u00f3r promowa\u0142 dzieci poszukuj\u0105ce opieki doros\u0142ych i sk\u0142aniaj\u0105ce je do opieki (u\u015bmiech spo\u0142eczny), ale te\u017c najlepiej i jak najwcze\u015bniej odczytuj\u0105ce niewerbalne sygna\u0142y z ich strony (tu wracamy do teorii umys\u0142u). O roli j\u0119zyka w tworzeniu relacji spo\u0142ecznych pisa\u0142em innym razem<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wydaje si\u0119, \u017ce emocjonalnie wsp\u00f3\u0142czesnymi lud\u017ami, nawi\u0105zuj\u0105cymi bliskie relacje mi\u0119dzyludzkie, na co dzie\u0144 okazuj\u0105cymi empati\u0119 i korzystaj\u0105cymi z teorii umys\u0142u, uczyni\u0142a nas… opieka bab\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Sarah Blaffer Hrdy, Matki i inni. Emocjonalna ewolucja cz\u0142owieka<\/strong>. Mamania, Warszawa 2023.<\/p>\n\n\n\n

Niezwykle ciekawy temat, aczkolwiek miejscami czyta si\u0119 trudno. Drobne b\u0142\u0119dy w t\u0142umaczeniu i niekiedy do\u015b\u0107 liberalne podej\u015bcie do bada\u0144. Ale cytuje du\u017co bardzo ciekawych prac. Ksi\u0105\u017cka warta polecenia, stosuj\u0105c szkoln\u0105 skal\u0119 ocen, da\u0142bym 4.<\/p>\n\n\n\n

Ilustracja:<\/strong> J<\/span>ean-\u00c9tienne Liotard, Portret Marthe Marie Tronchin,1758, za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

„Matki i inni. Emocjonalna ewolucja cz\u0142owieka\u201d \u2013 brzmi tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki Sarah Blaffer Hrdy. Ameryka\u0144ska antropolo\u017cka szuka powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych stali\u015bmy si\u0119 lud\u017ami, ale pr\u00f3cz roli tytu\u0142owej matki du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119ca innym cz\u0142onkom grupy rodzinnej, zw\u0142aszcza babciom.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9258,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,2,52,68,30,28],"tags":[690,1110,422,590,1111,594,1112],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9250"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9250"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9250\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9264,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9250\/revisions\/9264"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9258"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9250"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9250"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9250"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}