{"id":9280,"date":"2024-01-26T18:59:51","date_gmt":"2024-01-26T17:59:51","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9280"},"modified":"2024-01-26T22:15:24","modified_gmt":"2024-01-26T21:15:24","slug":"starszy-brat-t-rexa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/01\/26\/starszy-brat-t-rexa\/","title":{"rendered":"Starszy brat T-rexa?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Spo\u015br\u00f3d oko\u0142o tysi\u0105ca znanych rodzaj\u00f3w nieptasich dinozaur\u00f3w najs\u0142awniejszy pozostaje bez w\u0105tpienia tyranozaur. Opisany przez Osborna w 1905 r., zago\u015bci\u0142 w filmach fabularnych, ksi\u0105\u017ckach i sta\u0142 si\u0119 inspiracj\u0105 zabawek. Przez d\u0142ugi czas w rodzaju umieszczano tylko jeden gatunek, s\u0142awnego Tyrannosaurus rex<\/em> (dos\u0142ownie tyra\u0144ski jaszczur kr\u00f3l), okre\u015blanego popularnie (i niepoprawnie) mianem „T-rexa\u201d. Niedawno opisano kolejny gatunek.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Co prawda w latach 50. odkryto przypominaj\u0105cy tyranozaura szkielet w piaskach Mongolii, kt\u00f3ry opisano jako Tyrannosaurus bataar<\/em> (epitet gatunkowy stanowi b\u0142\u0119dny zapis mongolskiego baatar<\/em> oznaczaj\u0105cego bohatera), ale dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej przeniesiono go do odr\u0119bnego rodzaju tarbozaur (od greckiego tarbos<\/em>, terror). Dwa ogromne eksponaty wystawia Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk w warszawskim Pa\u0142acu Nauki i Kultury.<\/p>\n\n\n\n

Latami opisywano kolejne rodzaje z rodziny tyranozaur\u00f3w. Jednym z nich by\u0142 ponad po\u0142ow\u0119 mniejszy od dwunastometrowego tyranozaura, znaleziony w ska\u0142ach Montany (p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d USA) nanotyran (Nanotyrannus<\/em>, male\u0144ki tyran). Inni autorzy zakwestionowali jego odr\u0119bno\u015b\u0107, uznali okaz za m\u0142odego przedstawiciela gatunku T. rex<\/em>. W niedawnej publikacji podwa\u017cono ten pogl\u0105d, przywracaj\u0105c rodzaj.<\/p>\n\n\n\n

Na nowe znalezisko natrafiono na zachodzie Nowego Meksyku, w ska\u0142ach formacji Hall Lake grupy McRae datowanej na prze\u0142om dw\u00f3ch ostatnich pi\u0119ter kredy p\u00f3\u017anej i zarazem ery mezozoicznej, kampanu i mastrychtu. Datowane na 73 mln lat, s\u0105 kilka milion\u00f3w lat wcze\u015bniejsze od p\u00f3\u017anomastrychckich ska\u0142 sprzed 66 mln lat, w kt\u00f3rych znaleziono T. rex<\/em>. Okaz go przypomina\u0142, wykazywa\u0142 jednak nieznaczne r\u00f3\u017cnice. Nazwano go Tyrannosauus mcraeensis<\/em> od nazwy wspomnianej jednostki geologicznej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Odkrycie wnosi nowe informacje o ewolucji tyranozaur\u00f3w. Zamieszkiwa\u0142y w kredzie p\u00f3\u017aniej dwa kontynenty: Azj\u0119 \u2013<\/span><\/span> tarbozaur, chi\u0144ski Zhuchengtyrannus<\/em> (jaszczur z Zhucheng) \u2013<\/span><\/span> i Laramidi\u0119, czyli zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, oddzielanej od wschodniej Appallachii przez p\u0142ytkie \u015br\u00f3dl\u0105dowe Morze \u015arodkowego Zachodu \u2013<\/span><\/span> tyranozaur, kanadyjski albertozaur (jaszczur z Alberty), daspletozaur (straszny jaszczur), Lythronax<\/em>\u00a0(kr\u00f3l krwi). Tyranozaury z Laramidii dzieli si\u0119 jeszcze na faun\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105 i po\u0142udniow\u0105. \u017beby by\u0142o ciekawiej, rodzaj tyranozaur spokrewniony jest bli\u017cej z azjatyckimi tarbozaurem i Zhuchengtyrannus<\/em> ni\u017c z innymi tyranozaurami z Ameryki.<\/p>\n\n\n\n

Wydaje si\u0119, \u017ce tyranozaury kilka razy przemieszcza\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy kontynentami, sama za\u015b \u0142\u0105cz\u0105ca tyranozaura i tarbozaura linia Tyrannosaurini powsta\u0142a na po\u0142udniu Laramidii, po czym przeby\u0142a ca\u0142y w\u0105ski kontynent, by przez Beringi\u0119 dotrze\u0107 do Azji, gdzie \u017cyli niegdy\u015b ich przodkowie, od kt\u00f3rych pochodzi z kolei linia Alioramini o d\u0142ugim a cienkim pysku. Kolejny raz grupa o wielkich rozmiarach ewoluowa\u0142a na niskich szeroko\u015bciach geograficznych, podobnie jak zauropody tytanozaury, najwi\u0119ksze dinozaury rogate czy kaczodziobe (aczkolwiek najpot\u0119\u017cniejszy z tych ostatnich, edmontozaur, zgodnie z nazw\u0105 mieszka\u0142 w dzisiejszej Kanadzie).<\/p>\n\n\n\n

Tyle wiemy na dzi\u015b. Historia tarbozaura uczy, \u017ce wiedza naukowa nie jest ustalona raz na zawsze. Czy nowy gatunek tyranozaura utrzyma si\u0119 w literaturze naukowej, przekonamy si\u0119 w nast\u0119pnych latach.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n