{"id":9323,"date":"2024-02-22T19:41:47","date_gmt":"2024-02-22T18:41:47","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9323"},"modified":"2024-02-22T21:32:34","modified_gmt":"2024-02-22T20:32:34","slug":"persja-uczymy-sie-greckiej-propagandy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/02\/22\/persja-uczymy-sie-greckiej-propagandy\/","title":{"rendered":"Persja \u2013 uczymy si\u0119 greckiej propagandy?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Pami\u0119tamy ze szk\u00f3\u0142, jak to w staro\u017cytno\u015bci niewielka ostoja demokracji, Grecja pod przyw\u00f3dztwem Aten i Sparty, bohatersko opar\u0142a si\u0119 przewa\u017caj\u0105cym si\u0142om perskiego naje\u017ad\u017acy, autokratycznego imperium. Znana powszechnie na Zachodzie historia mo\u017ce si\u0119\u00a0okaza\u0107… greck\u0105 propagand\u0105.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Walijski historyk Lloyd Llewelyn-Jones w ksi\u0105\u017cce „Persowie. Epoka wielkich kr\u00f3l\u00f3w\u201d podwa\u017ca popularny pogl\u0105d i stara si\u0119 przedstawi\u0107 dzieje perskiego imperium z wewn\u0119trznej, perskiej perspektywy.<\/p>\n\n\n\n

Nie jest to zadanie \u0142atwe. Jak wiadomo, histori\u0119 pisz\u0105 zwyci\u0119zcy, ale te\u017c ci, kt\u00f3rzy w og\u00f3le pisz\u0105. W kulturze perskiej nie wyst\u0119powa\u0142 rodz\u0105cy si\u0119 w staro\u017cytnej Grecji zaw\u00f3d historyka. Przesz\u0142o\u015b\u0107 funkcjonowa\u0142a w formie poda\u0144, pie\u015bni i napis\u00f3w na pos\u0105gach w\u0142adc\u00f3w z dawnych i obecnych dni.<\/p>\n\n\n\n

Si\u0142\u0105 rzeczy wiedz\u0119 czerpano g\u0142\u00f3wnie z dzie\u0142 greckich historyk\u00f3w, zw\u0142aszcza Herodota. Tym, \u017ce wypisuj\u0105 kompletne, niewiarygodne bzdury albo rzeczy, kt\u00f3rych zwyczajnie nie mogliby si\u0119 dowiedzie\u0107, przez wieki si\u0119 nie przejmowano. Herodot scripsit, causa finita<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Ale sk\u0105d w\u0142a\u015bciwie Grek z Halikarnasu mia\u0142by wiedzie\u0107, co m\u00f3wiono w sypialni skrytego przed okiem wszystkich pr\u00f3cz najbli\u017cszych s\u0142ug i doradc\u00f3w perskiego kr\u00f3la kr\u00f3l\u00f3w? W tamtych czasach opowie\u015b\u0107 ubarwiano, wk\u0142adaj\u0105c w usta postaci s\u0142owa, kt\u00f3re mog\u0142yby wypowiedzie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

A \u017ceby sobie tak\u0105 sytuacj\u0119 wyobrazi\u0107, trzeba mie\u0107 jednakowo\u017c jako takie poj\u0119cie o panuj\u0105cej w danej spo\u0142eczno\u015bci kulturze. O jej niezrozumieniu \u015bwiadczy prze\u015bmiewczy opis, jak to jad\u0105cy na wojn\u0119 kr\u00f3l kr\u00f3l\u00f3w zapa\u0142a\u0142 mi\u0142o\u015bci\u0105 do drzewa, pi\u0119knego platana, kt\u00f3ry ustroi\u0142 drogimi podarkami. Nie, nie chodzi o to, \u017ce Artakserkses zakocha\u0142 si\u0119 w drzewie jak Narcyz w swoim odbiciu jako odwrotno\u015b\u0107 prawdziwego, greckiego m\u0119\u017cczyzny, czuj\u0105cego zdrowy poci\u0105g jedynie do kobiet (i m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w). W politeistycznych kulturach kult drzew nie by\u0142 niczym rzadkim, wyst\u0119powa\u0142 te\u017c w kulturze greckiej i rzymskiej, do czego si\u0119 Herodot nie odnosi.<\/p>\n\n\n\n

Wiadomo, \u017ce to Ate\u0144czycy pierwsi nawi\u0105zali kontakt z Imperium, nie\u015bwiadomym istnienia tego ma\u0142ego ludu z ko\u0144ca \u015bwiata, nieurodzajnej, pe\u0142nej ska\u0142 krainy. Dla Pers\u00f3w byli istotni nie bardziej ni\u017c dziesi\u0105tki innych dziwnych lud\u00f3w z imperium czy pogranicza, wiecznie wszczynaj\u0105cych bunty lub naruszaj\u0105cych spok\u00f3j granic.<\/p>\n\n\n\n

Llewellyn-Jones szczerze w\u0105tpi, by Dariusz wyruszy\u0142 na Grecj\u0119 z zemsty za wspieranie jednego z takich male\u0144kich z perspektywy kr\u00f3la kr\u00f3l\u00f3w powsta\u0144 w Jonii na zachodnim kra\u0144cu imperium. Dariusz, czy te\u017c mo\u017ce raczej po persku Dayaravaus, po uzyskaniu w\u0142adzy przemoc\u0105 i obaleniu poprzedniego w\u0142adcy Bardiji, syna s\u0142awnego Cyrusa II (Kurusa), przyst\u0105pi\u0142 po prostu do dalszych walk celem poszerzenia ziem. Pierwszy w\u0142adca Persji pochodz\u0105cy od Achemenosa (dzi\u0119ki jego zwyci\u0119stwom i propagandzie tak\u017ce poprzednich w\u0142adc\u00f3w zacz\u0119to okre\u015bla\u0107 mianem Achemenid\u00f3w) traktowa\u0142 pora\u017ck\u0119 pod Maratonem tak jak nieudan\u0105 wypraw\u0119 na Scyt\u00f3w, kiedy po pewnym czasie Persowie po prostu stwierdzili, \u017ce im zimno, i zrezygnowali z podboju teren\u00f3w postrzeganych przez po\u0142udniowc\u00f3w jako lodowe pustkowia. Wypadek przy pracy bez znaczenia.<\/p>\n\n\n\n

Dalsza pi\u0119kna historia m\u0119stwa, patriotyzmu i umi\u0142owania wolno\u015bci r\u00f3wnie\u017c ust\u0119puje znacznie brzydszej prawdzie. W filmie „300” tylu\u017c w\u0142a\u015bnie odwa\u017cnych hoplit\u00f3w pod wodz\u0105 zapami\u0119tanego na wieki Leonidasa stawia op\u00f3r potworom z zamorskiego imperium, podrywaj\u0105c do walk ca\u0142\u0105 Grecj\u0119. Wspania\u0142a wizja, dwunastoletnim fanom Marvela z pewno\u015bci\u0105 si\u0119 spodoba. Tylko \u017ce w rzeczywisto\u015bci Grecy walczyli po obu stronach. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 polis by\u0142a przekonana, \u017ce wej\u015bcie w sk\u0142ad niezmiernie bogatego imperium b\u0119dzie dla nich korzystne. Termopile nie le\u017c\u0105 na skraju greckich ziem i do w\u0105wozu Persowie dostali si\u0119 drog\u0105 l\u0105dow\u0105, przepuszczeni przez ich greckich sojusznik\u00f3w. A Leonidas i jego trzystu zostali w w\u0105wozie, by os\u0142ania\u0107 odwr\u00f3t. Nim zostali wyci\u0119ci co do g\u0142owy.<\/p>\n\n\n\n

Czeg\u00f3\u017c dobrego mogli si\u0119 spodziewa\u0107 wolni Grecy po autokratycznych perskich rz\u0105dach? Po pierwsze, z t\u0105 wolno\u015bci\u0105 w Grecji r\u00f3\u017cnie bywa\u0142o. Bogate Ateny le\u017ca\u0142y na jednym, demokratycznym kra\u0144cu spektrum r\u00f3\u017cnorakich ustroj\u00f3w r\u00f3\u017cnych poleis, a i tam s\u0142awna wolno\u015b\u0107 ogranicza\u0142a si\u0119 do obywateli (czyli wolnych Ate\u0144czyk\u00f3w). Co wi\u0119cej, w kolejnych wiekach g\u0142\u00f3wnym zagro\u017ceniem wolno\u015bci innych poleis stali si\u0119 w\u0142a\u015bciwie… sami Ate\u0144czycy, dysponuj\u0105cy pot\u0119\u017cn\u0105 flot\u0105 zwi\u0105zku morskiego.<\/p>\n\n\n\n

W Persji istotnie monarcha cieszy\u0142 si\u0119 absolutn\u0105 w\u0142adz\u0105, ale oddalone prowincje \u017cy\u0142y po swojemu. Biblia opisuje, jak to Cyrus – jako narz\u0119dzie w r\u0119kach Boga – pozwoli\u0142 \u017bydom wr\u00f3ci\u0107 do Jerozolimy i odbudowa\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119. A\u017c korci o wyja\u015bnienie, \u017ce \u015bwiat\u0142y kr\u00f3l wielbi\u0142 jedynego (b\u0105d\u017a jedynego dobrego z dwojga) boga i nie obchodzi\u0142o go, czy czci si\u0119 go pod imieniem JHWH, czy Ahura Mazda. Jednak\u017ce Cyrus zapewne monoteist\u0105 ani nawet dualist\u0105 nie by\u0142, a dualistyczny kult Ahury Mazdy rozpowszechni\u0142 si\u0119 dopiero za p\u00f3\u017aniejszych w\u0142adc\u00f3w. Zw\u0142aszcza Dariusz Wielki lubi\u0142 podkre\u015bla\u0107 swoj\u0105 wi\u0119\u017a ze stw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3ry odda\u0142 mu tron (brzmi lepiej ni\u017c zabicie poprzednika, nawet je\u015bli oskar\u017conego o bycie podszywaj\u0105cym si\u0119 pod Bardij\u0119 uzurpatorem). Perscy w\u0142adcy po prostu pozwalali w prowincjach robi\u0107 swoje, dop\u00f3ki sp\u0142ywa\u0142y daniny i by\u0142 spok\u00f3j, a wykszta\u0142ceni nie-Persowie (lekarze, architekci) robili kariery i dochodzili do bogactwa w stolicach (by\u0142y trzy w zale\u017cno\u015bci od pory roku).<\/p>\n\n\n\n

Llewellyn-Jones uwa\u017ca, \u017ce bitwa o Grecj\u0119 by\u0142a ju\u017c prawie przez Pers\u00f3w wygrana i wys\u0142anie wojsk l\u0105dowych przeciwko ledwo zipi\u0105cym Grekom przypiecz\u0119towa\u0142oby ich los. Jedynie g\u0142upota Kserksesa nakaza\u0142a mu anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w bitw\u0119 morsk\u0105, gdzie pod Salamin\u0105 znacznie lepsze greckie statki roznios\u0142y persk\u0105 flot\u0119, pozbawiaj\u0105c jednocze\u015bnie piechot\u0119 i konnic\u0119 zaopatrzenia.<\/p>\n\n\n\n

Imperium nie zmartwi\u0142o si\u0119 zbytnio i t\u0105 pora\u017ck\u0105. Presti\u017cem by\u0142o utrzymanie buntuj\u0105cego si\u0119 Egiptu, podbitego przez innego Cyrusowego syna Kambyzesa II. Inna sprawa, \u017ce nie zmartwi\u0142a go r\u00f3wnie\u017c nieco p\u00f3\u017aniej wie\u015b\u0107 o podbojach Filipa z Macedonii, niegdy\u015b podporz\u0105dkowanej Persom, i o walkach na zachodnich rubie\u017cach wszcz\u0119tych przez Filipowego syna Aleksandra. I jego nie przedstawia autor jako a\u017c tak Wielkiego wodza. Ostatni kr\u00f3l kr\u00f3l\u00f3w Dariusz III pocz\u0105tkowo m\u00f3g\u0142by go zgnie\u015b\u0107, gdyby wyruszy\u0142 z ca\u0142\u0105 armi\u0105, zamiast zwyczajowo kaza\u0107 za\u0142atwia\u0107 sprawy lokalnym satrapom. Kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej Dariusz ukrywa\u0142 si\u0119, a jego \u017cona zmar\u0142a przy porodzie dziecka, prawdopodobnie Aleksandra. Podobnie Dariusz I zagarn\u0105\u0142 kiedy\u015b wszystkie kobiety swego poprzednika.<\/p>\n\n\n\n

Kilka lat p\u00f3\u017aniej, kiedy Aleksander urz\u0105dza\u0142 w pa\u0142acach popijawy, Dariusz III ju\u017c nie \u017cy\u0142. Po olbrzymim imperium pozosta\u0142a g\u0142\u00f3wnie propaganda. W wi\u0119kszo\u015bci grecka.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n