{"id":9411,"date":"2024-04-13T14:57:40","date_gmt":"2024-04-13T12:57:40","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9411"},"modified":"2024-04-13T18:49:27","modified_gmt":"2024-04-13T16:49:27","slug":"ostatni-uscisk-prymatologa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/04\/13\/ostatni-uscisk-prymatologa\/","title":{"rendered":"Ostatni u\u015bcisk prymatologa"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

My\u015bl\u0105c o \u015bmierci przed \u015bwi\u0119tami, zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce media pomin\u0119\u0142y odej\u015bcie wa\u017cnej postaci. Oczywi\u015bcie co kilka dni informowa\u0142y o zgonie kolejnego celebryty, muzyka, sportowca. Najobszerniej pisa\u0142y o \u015bmierci japo\u0144skiego rysownika<\/a> znanego z kresk\u00f3wki, w kt\u00f3rej kosmici o bujnych fryzurach daj\u0105 sobie wzajemnie po g\u0142owie, umieraj\u0105, odnajduj\u0105 magiczne kule i zostaj\u0105 o\u017cywieni, by znowu da\u0107 sobie po g\u0142owie i umiera\u0107 w walce. I tak przez wszystkie sezony. Prawie niezauwa\u017cona przesz\u0142a \u015bmier\u0107 Fransa de Waala, najwybitniejszego prymatologa i jednego z najwi\u0119kszych biolog\u00f3w ostatnich dekad.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

De Waal pochodzi\u0142 z Holandii, pracowa\u0142 te\u017c w USA. \u017bycie po\u015bwi\u0119ci\u0142 badaniom szympans\u00f3w i innych naczelnych. Jego popularnonaukowe ksi\u0105\u017cki czytano na ca\u0142ym \u015bwiecie. W Polsce ukaza\u0142y si\u0119 cho\u0107by „Bonobo i ateista\u201d, „Bystre zwierz\u0119\u201d, „Wiek empatii\u201d, „Ostatni u\u015bcisk Mamy\u201d czy te\u017c „Jak si\u0119 r\u00f3\u017cnimy\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Krytycy zarzucali mu, \u017ce opiera si\u0119 na przypadku, niemniej jego kazuistyczne obserwacje wnios\u0142y bardzo du\u017co do pojmowania zwierz\u0105t w og\u00f3le. Kilka przyk\u0142ad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Dominuj\u0105cy samiec stada szympans\u00f3w zostaje obalony przez silniejszego konkurenta. Nie mog\u0105c sprosta\u0107 mu samodzielnie, zawi\u0105zuje sojusz z drugim najsilniejszym samcem grupy. Razem przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 nowemu dominantowi i obalaj\u0105 go. Stary przyw\u00f3dca wraca do w\u0142adzy, umo\u017cliwiaj\u0105c sojusznikowi wsp\u00f3\u0142\u017cycie z samicami. Po pewnym czasie zapomina o jego zas\u0142ugach, ogranicza mu dost\u0119p do p\u0142ci pi\u0119knej. Oszukany wycofuje poparcie, bez kt\u00f3rego osobnik kr\u00f3tkiej pami\u0119ci traci w\u0142adz\u0119. Po czym zwraca si\u0119 o pomoc do swego by\u0142ego sojusznika.<\/p>\n\n\n\n

Zab\u00f3jstwa dominuj\u0105cego samca dokonuj\u0105 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cy s\u0142absi konkurenci, kiedy akurat ludzcy opiekunowie nie patrz\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Badacze ukrywaj\u0105 na wybiegu smakowite owoce. Widzi to m\u0142ody samiec. Po wyj\u015bciu z budynku ignoruje posiadan\u0105 wiedz\u0119 a\u017c do chwili, gdy znajdzie si\u0119 w pobli\u017cu kryj\u00f3wki sam. Nie nara\u017caj\u0105c si\u0119 na odebranie mu nagrody przez silniejsze zwierz\u0119ta, w spokoju j\u0105 zjada.<\/p>\n\n\n\n

Do wybiegu goryli spada nieostro\u017cne dziecko. Jedna z samic wy\u0142awia je z fosy, pr\u00f3buje ratowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142pa znajduje na wybiegu martwego ptaka, rozk\u0142ada mu skrzyd\u0142a i rzuca w powietrze, jakby pr\u00f3bowa\u0142a ponownie poderwa\u0107 go do lotu.<\/p>\n\n\n\n

Kapucynka wykonuje zadanie i otrzymuje w nagrod\u0119 kawa\u0142ek og\u00f3rka. Nagroda wzmacnia po\u017c\u0105dane zachowanie, czyli zwi\u0119ksza jego cz\u0119sto\u015b\u0107. Zadowolona ma\u0142pa z ochot\u0105 przyst\u0119puje do kolejnych pr\u00f3b. Nast\u0119pnie umieszcza si\u0119 w dw\u00f3ch klatkach obok siebie dwie kapucynki. Za wykonanie tego samego zadania jedna dostaje w nagrod\u0119 og\u00f3rek, druga \u2013 znacznie atrakcyjniejsze winogrono. Pierwsza, spogl\u0105daj\u0105c na drug\u0105, wyra\u017ca w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 i rzuca og\u00f3rkiem w badacza. Oryginalne badanie przeprowadzi\u0142a doktorantka de Waala.<\/p>\n\n\n\n

Samiec szympansa rzuca w odwiedzaj\u0105cych zoo ludzi kamieniami. Codziennie przed godzin\u0105 otwarcia zwierz\u0119 przeczesuje wybieg w poszukiwaniu kamieni, kt\u00f3re uk\u0142ada w stosy, by potem mie\u0107 pod r\u0119k\u0105 amunicj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Umieraj\u0105ca ma\u0142pa imieniem Mama przytula przed \u015bmierci\u0105 znanego sobie od lat badacza (samego de Waala, inspiracja ksi\u0105\u017cki „Ostatni u\u015bcisk Mamy\u201d).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Te i wiele innych opis\u00f3w doprowadzi\u0142y do zmiany opinii na temat zachowania, my\u015blenia i uczu\u0107 naczelnych. Pokaza\u0142y wybieganie my\u015bl\u0105 w przesz\u0142o\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107, planowanie, teori\u0119 umys\u0142u<\/a>, poczucie niesprawiedliwo\u015bci<\/a> i z\u0142o\u015b\u0107 prowadz\u0105c\u0105 do zemsty, ale te\u017c wsp\u00f3\u0142czucie i bezinteresown\u0105 pomoc wykraczaj\u0105c\u0105 poza ramy stada czy nawet gatunku. Naczelne zacz\u0119to postrzega\u0107 jako znacznie bardziej ludzkie<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Zmieni\u0142o si\u0119 te\u017c traktowanie przynajmniej wielkich ma\u0142p<\/a>. W badaniach de Waala cz\u0142ekokszta\u0142tnych nie zamykano ju\u017c w ciasnych klatkach. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dnia przebywa\u0142y na obszernym, urozmaiconym wybiegu. W eksperymentach z u\u017cyciem narz\u0119dzi czy komputera bra\u0142y udzia\u0142 tylko wtedy, kiedy same mia\u0142y ochot\u0119 wej\u015b\u0107 w przygotowane miejsce i si\u0119 tym zaj\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Zmieni\u0142o si\u0119 tak\u017ce poniek\u0105d nasze my\u015blenie o nas samych. Cz\u0142owieka zacz\u0119to widzie\u0107 bardziej jako jednego z naczelnych. W wielu opisanych przez autora zachowaniach ma\u0142p widzimy bowiem siebie. Nie jeste\u015bmy w ko\u0144cu a\u017c tak bardzo od siebie r\u00f3\u017cni.<\/p>\n\n\n\n

Requiescas in pace<\/em>, profesorze de Waal.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ilustracje:<\/p>\n\n\n\n