{"id":9413,"date":"2024-04-21T11:39:56","date_gmt":"2024-04-21T09:39:56","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9413"},"modified":"2024-04-21T17:29:50","modified_gmt":"2024-04-21T15:29:50","slug":"nie-az-tak-amoralna-religia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/04\/21\/nie-az-tak-amoralna-religia\/","title":{"rendered":"Nie a\u017c tak Amoralna Religia"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Przypadkowo zetkn\u0105\u0142em si\u0119 w internecie z krytyk\u0105 ksi\u0105\u017cki Artura Nowaka i Ireneusza Ziemi\u0144skiego pt. „Chrze\u015bcija\u0144stwo. Amoralna religia\u201d. Zaciekawiony ksi\u0105\u017ck\u0119 naby\u0142em i zacz\u0105\u0142em czyta\u0107. Pocz\u0105tek mi si\u0119 nie podoba.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Z pierwszych stron wnioskuj\u0119, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 chyba nie jest a\u017c tak z\u0142y, jakby si\u0119 mog\u0142o wydawa\u0107, skoro gdy wychodz\u0105 na jaw kolejne skandale pedofilskie, maj\u0105tkowe i inne zwi\u0105zane z jego dzia\u0142alno\u015bci\u0105, autorzy posuwaj\u0105 si\u0119 do przejaskrawionych i niekiedy do\u015b\u0107 wydumanych argument\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Na pierwszy ogie\u0144 idzie przypowie\u015b\u0107 o mi\u0142osiernym Samarytaninie. Czytamy, \u017ce zar\u00f3wno kap\u0142an, jak i lewita powstrzymali si\u0119 od udzielenia pomocy rannemu z pobudek religijnych. Nie wiedzieli, czy poszkodowany jeszcze \u017cyje. Tymczasem kontakt ze zw\u0142okami oznacza\u0142 zgodnie z prawem przypisywanym jeszcze Moj\u017ceszowi<\/a> zaci\u0105gni\u0119cie nieczysto\u015bci rytualnej poci\u0105gaj\u0105cej za sob\u0105 wykluczenie z kultu, a wi\u0119c z ich codziennych obowi\u0105zk\u00f3w, a\u017c do czasu rytualnego oczyszczenia<\/a>. Zw\u0142oki ludzkie, podobnie jak krew menstruacyjna czy wiele rodzaj\u00f3w pokarm\u00f3w, m.in. zwierz\u0119ta, kt\u00f3re nie prze\u017cuwaj\u0105 lub nie maj\u0105 parzystych kopyt, uznawano za nieczyste. Arcykap\u0142an odwiedzaj\u0105cy naj\u015bwi\u0119tsze miejsce w \u015bwi\u0105tyni, b\u0119d\u0105ce siedzib\u0105 samego Boga tzw. \u015bwi\u0119te \u015bwi\u0119tych, nie m\u00f3g\u0142 z tego powodu uczestniczy\u0107 nawet w pogrzebie najbli\u017cszych mu os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Biblista Marcin Majewski t\u0142umaczy te przepisy, por\u00f3wnuj\u0105c \u015bwi\u0119t\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 narodu wybranego do \u015bwiata sprzed grzechu pierworodnego: doskona\u0142ego i niezm\u0105conego, kiedy \u015bmier\u0107 czy b\u00f3l menstruacyjny nie istnia\u0142y, a ka\u017cde stworzenie funkcjonowa\u0142o w wyznaczonych mu przez Stw\u00f3rc\u0119 ramach. Psycholog ewolucyjny Jonathan Haidt widzia\u0142by tu pewnie raczej usankcjonowan\u0105 religijnie jedn\u0105 z podstawowych warto\u015bci uwarunkowanych ewolucyjnie<\/a>: czysto\u015b\u0107 chroni\u0105c\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 przed infekcj\u0105. Niemniej Ziemi\u0144ski dowodzi, \u017ce w tym konkretnym przypadku zasady religijne uniemo\u017cliwi\u0142y udzielenie potrzebuj\u0105cemu pomocy. Zar\u00f3wno jemu, jak i jego rozm\u00f3wcy umkn\u0119\u0142o, \u017ce takie pojmowanie religii i tym podobne zachowania krytykuje opowiadaj\u0105cy przypowie\u015b\u0107 Chrystus.<\/p>\n\n\n\n

Autorzy potem pr\u00f3buj\u0105 uderzy\u0107 w przykazanie mi\u0142o\u015bci. „B\u0119dziesz mi\u0142owa\u0142 Boga swego, (…) a bli\u017aniego swego jak siebie samego\u201d. Interpretuj\u0105 je w ten spos\u00f3b, jakoby mi\u0142o\u015b\u0107 bli\u017aniego nie by\u0142a nic warta sama w sobie, a drugiego cz\u0142owieka nale\u017ca\u0142oby kocha\u0107 z tego tylko powodu, \u017ce stworzy\u0142 go B\u00f3g.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3wi\u0105 dalej o instrumentalizacji ludzi, pozbawieniu ich \u017cycia autonomicznej warto\u015bci. Tymczasem „dajemy g\u0142odnemu kawa\u0142ek chleba po prostu dlatego, \u017ce jest g\u0142odny bez \u017cadnych dodatkowych racji. Nie musimy w nim widzie\u0107 ukrytego Boga, \u017ceby mu pom\u00f3c\u201d \u2013 pisz\u0105. Pi\u0119kne s\u0142owa. \u017beby jeszcze tylko by\u0142y zgodne z dzisiejsz\u0105 psychologi\u0105, kt\u00f3ra jak najbardziej g\u0142osi, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci musimy.<\/p>\n\n\n\n

Zachowania altruistyczne by\u0142y d\u0142ugo jednymi z najtrudniejszych do wyja\u015bnienia, wymyka\u0142y si\u0119 biologii opartej na ewolucjonizmie. Niemniej opisywano je u licznych gatunk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Cz\u0119\u015b\u0107 zagadki wyja\u015bni\u0142 dob\u00f3r krewniaczy. Ot\u00f3\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b spotykanych na co dzie\u0144 w tzw. \u015brodowisku adaptacji ewolucyjnej, w kt\u00f3rej nasi przodkowie \u017cyli przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 istnienia naszego gatunku, by\u0142o blisko spokrewniona. Kiedy \u017cyje si\u0119 w niewielkiej, licz\u0105cej kilkadziesi\u0105t, g\u00f3ra kilkaset os\u00f3b grupie \u0142owc\u00f3w-zbieraczy, obcuje si\u0119 na co dzie\u0144 g\u0142\u00f3wnie z bli\u017csz\u0105 b\u0105d\u017a dalsz\u0105 rodzin\u0105. Codzienni towarzysze nosz\u0105 wiele kopii tych samych gen\u00f3w, tak wi\u0119c z genetycznego punktu widzenia op\u0142aca si\u0119 im pom\u00f3c. Tym bardziej \u017ce podmiotem ewolucji, jak s\u0142usznie wskaza\u0142 Richard Dawkins, nie musi by\u0107 osobnik, ale gen. \u015awiadcz\u0105 o tym \u015bwietnie radz\u0105ce sobie populacje owad\u00f3w spo\u0142ecznych<\/a>, w kt\u00f3rych tysi\u0105ce bezp\u0142odnych robotnic wspomagaj\u0105 rozmna\u017canie kr\u00f3lowej wydaj\u0105cej na \u015bwiat ich siostry.<\/p>\n\n\n\n

Opisano tak\u017ce zachowania altruistyczne mi\u0119dzy niespokrewnionymi osobnikami. Niekojarz\u0105ce si\u0119 z altruizmem nietoperze wampiry po udanym polowaniu maj\u0105 w zwyczaju oddawa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 wyssanej z cia\u0142 du\u017cych ssak\u00f3w krwi g\u0142odnemu towarzyszowi. Potrafi\u0105 bowiem rozpoznawa\u0107 si\u0119 wzajemnie i oczekuj\u0105, \u017ce obdarowany odwzajemni si\u0119, kiedy im samym si\u0119 nie poszcz\u0119\u015bci. Egoi\u015bci nie mog\u0105 liczy\u0107 na pomoc w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Grupa ludzka jest pod tym wzgl\u0119dem znacznie bardziej z\u0142o\u017cona. Niepor\u00f3wnywalnie lepiej rozwini\u0119te zdolno\u015bci poznawcze pozwalaj\u0105 zapami\u0119ta\u0107, kto, kiedy i jak si\u0119 zachowa\u0142, kto pom\u00f3g\u0142 potrzebuj\u0105cemu w potrzebie, kto odm\u00f3wi\u0142. Tym pierwszym si\u0119 pomaga, tym drugim niekoniecznie. W dawnych czasach jednostce odizolowanej od grupy, porzuconej przez towarzyszy, grozi\u0142a cz\u0119sto \u015bmier\u0107. \u017bywotnie op\u0142aca\u0142o si\u0119 nie\u015b\u0107 pomoc. Dzisiejsze badania dowodz\u0105 tak\u017ce, \u017ce ludzie staj\u0105 si\u0119 znacznie hojniejsi, kiedy s\u0105 obserwowani.<\/p>\n\n\n\n

Brytyjski psycholog i antropolog Robin Dunbar opisa\u0142 zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy wielko\u015bci\u0105 przodom\u00f3zgowia a liczebno\u015bci\u0105 grupy spo\u0142ecznej naczelnych (tzw. liczba Dunbar). Odkry\u0142, \u017ce naturaln\u0105 dla cz\u0142owieka wielko\u015bci\u0105 grupy jest ok. 250 os\u00f3b. To za du\u017co, by grup\u0119 tak\u0105 mog\u0142o spaja\u0107 popularne w\u015br\u00f3d ma\u0142p iskanie, ale funkcj\u0119 t\u0119 z powodzeniem przej\u0105\u0142 j\u0119zyk<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Problem pojawi\u0142 si\u0119, kiedy grupy \u0142owc\u00f3w-zbieraczy zacz\u0119\u0142y \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w wielkie, licz\u0105ce tysi\u0105ce os\u00f3b spo\u0142eczno\u015bci. Tutaj ju\u017c ka\u017cdy nie m\u00f3g\u0142 zna\u0107 ka\u017cdego. Udzielenie pomocy losowemu cz\u0142onkowi zbiorowo\u015bci, kt\u00f3rego nie spotka si\u0119 przez najbli\u017csze lata, mog\u0142o istotnie by\u0107 korzystne dla grupy, ale niekoniecznie dla danego osobnika. Tymczasem w istnienie doboru czysto grupowego biolodzy z Dawkinsem na czele pow\u0105tpiewaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119 jednak, \u017ce hojno\u015b\u0107 i sk\u0142onno\u015b\u0107 do pomocy wzrastaj\u0105 podczas obserwacji nawet wtedy, gdy obserwatorzy nie s\u0105 lud\u017ami. Datki pozostawione w skrzynce rosn\u0105, je\u015bli nad ni\u0105 powiesi\u0107 ludzkie zdj\u0119cie. Nie trzeba podobizny ca\u0142ego cz\u0142owieka ani nawet twarzy. Wystarcz\u0105 oczy wpatruj\u0105ce si\u0119 w potencjalnego darczy\u0144c\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Prace z dziedziny antropologii opisuj\u0105 r\u00f3\u017cnorodne wierzenia pierwotnych spo\u0142eczno\u015bci. Wedle niekt\u00f3rych z nich sprawuj\u0105ce opiek\u0119 nad plemieniem b\u00f3stwo zaczyna odgrywa\u0107 now\u0105 rol\u0119, kiedy grupa rozrasta si\u0119 na tyle, \u017ce nie ka\u017cdy zna ju\u017c ka\u017cdego. Po przekroczeniu liczby Dunbara to byt nadprzyrodzony obarczony zostaje rol\u0105 stra\u017cnika pilnuj\u0105cego zachowa\u0144 poszczeg\u00f3lnych cz\u0142onk\u00f3w grupy. Nie trzeba wierzy\u0107 w Boga czy inne b\u00f3stwo, by przypisywa\u0107 mu pewne funkcje. Powierzamy przecie\u017c istotne role spo\u0142eczne bytom, jak to okre\u015bli\u0142 izraelski historyk Juwal Noach Harari, intersubiektywnym, czyli istniej\u0105cym na gruncie zbiorowych przekona\u0144 o ich istnieniu (pieni\u0105dz, s\u0105d, korporacja).<\/p>\n\n\n\n

Wbrew pi\u0119knym s\u0142owom filozof\u00f3w wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji nie pomo\u017ce g\u0142odnemu z tego tylko powodu, \u017ce jest g\u0142odny. Tak dzia\u0142a biologia, w kt\u00f3rej zakorzenione s\u0105 wszystkie nasze zachowania. Je\u017celi kto\u015b udziela pomocy ze wzgl\u0119du na Boga czy innego boga, nie przekre\u015bla to samego dzia\u0142ania. Z utylitarystycznego, a wi\u0119c skrajnie areligijnego punktu widzenia motyw nie ma najmniejszego znaczenia. Wa\u017cne s\u0105 jedynie skutki dzia\u0142ania, w tym przypadku pomoc innemu.<\/p>\n\n\n\n

Wydaje si\u0119, \u017ce problem le\u017cy gdzie indziej. Pobie\u017cna cho\u0107by kwerenda wiadomo\u015bci z prasy, telewizji, internetu wskazuje, \u017ce, bior\u0105c pod uwag\u0119 zachowanie kap\u0142an\u00f3w i wyznawc\u00f3w, proetyczne dzia\u0142anie Boga zdaje si\u0119 mocno niewystarczaj\u0105ce. Skandaliczne zachowania cz\u0142onk\u00f3w, funkcjonariuszy, a niekiedy, zdaje si\u0119, wr\u0119cz ca\u0142ej instytucji jak najbardziej zas\u0142uguj\u0105 na krytyk\u0119. Nie znaczy to, \u017ce ca\u0142a religia jest z\u0142a do ko\u015bci. Takie uog\u00f3lnienia zazwyczaj prowadz\u0105 do przek\u0142ama\u0144. Zamiast wi\u0119c ods\u0105dza\u0107 Bogu ducha winnego Chrystusa od czci i wiary, lepiej by\u0142oby skupi\u0107 si\u0119 na sprawach, kt\u00f3re istotnie wymagaj\u0105 tej krytyki. A jest ich niestety sporo.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n