{"id":9586,"date":"2024-08-15T13:11:58","date_gmt":"2024-08-15T11:11:58","guid":{"rendered":"https:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9586"},"modified":"2024-08-15T21:18:17","modified_gmt":"2024-08-15T19:18:17","slug":"motyle-w-swietle-dnia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/08\/15\/motyle-w-swietle-dnia\/","title":{"rendered":"Motyle w \u015bwietle dnia"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Wsz\u0119dzie nad morzem s\u0105 teraz motylarnie \u2013 powiedzia\u0142a mi ostatnio znajoma, pokazuj\u0105c zdj\u0119cia z wakacji z wielkim motylem tkwi\u0105cym na jej nosie. Te\u017c ostatnio by\u0142em w motylarni. Podczas urlopu widzia\u0142em mn\u00f3stwo dzikich motyli. Sk\u0105d si\u0119 w\u0142a\u015bciwie wzi\u0119\u0142y na \u015bwiecie?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Motyle (Lepidoptera, dos\u0142ownie \u0142uskoskrzyd\u0142e) s\u0105 jednym z najbogatszych w gatunki rz\u0119d\u00f3w owad\u00f3w. Na ca\u0142ym \u015bwiecie opisano ich jakie\u015b 160 tys., z czego znakomit\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0105 motyle nocne, czyli \u0107my. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pierwsi przedstawiciele rz\u0119du musieli by\u0107 zwierz\u0119tami nocnymi, kt\u00f3re z jakich\u015b wzgl\u0119d\u00f3w przystosowa\u0142y si\u0119 do dziennego trybu \u017cycia. Co takiego sk\u0142oni\u0142o je do porzucenia mroku?<\/p>\n\n\n\n

Przez d\u0142ugi czas t\u0142umaczono to dwiema hipotezami. Mog\u0142y znale\u017a\u0107 nowe \u017ar\u00f3d\u0142o pokarmu w postaci kwiat\u00f3w b\u0105d\u017a te\u017c stara\u0107 si\u0119 unikn\u0105\u0107 nocnych drapie\u017cnik\u00f3w. G\u0142\u00f3wne zagro\u017cenie dla ciem stanowi\u0105 lataj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie w nocy i wykrywaj\u0105ce je za pomoc\u0105 echolokacji nietoperze. Te pojawi\u0142y si\u0119 jednak dosy\u0107 p\u00f3\u017ano, w epoce eoce\u0144skiej, wi\u0119c ju\u017c sporo czasu po wygini\u0119ciu nieptasich dinozaur\u00f3w pod koniec kredy, kiedy powsta\u0142o wiele linii ssak\u00f3w zajmuj\u0105cych nisze ekologiczne okupowane wcze\u015bniej przez wielkie jaszczury.<\/p>\n\n\n\n

Badania Akito Kawahary i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w wskazuj\u0105 jednak na co\u015b przeciwnego. Przeanalizowali oni ponad 2 tys. gen\u00f3w 186 wsp\u00f3\u0142czesnych gatunk\u00f3w motyli. Analiza zegara molekularnego pozwoli\u0142a na pewne oszacowania czasu powstania danych linii.<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c pierwsze \u0107my wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 ju\u017c 299,5 mln lat temu w s\u0142yn\u0105cym z podmok\u0142ych puszcz karbonie, przedostatnim okresie ery paleozoicznej. Towarzyszy\u0142y rozwojowi ro\u015blin nasiennych. Motyle dzienne powsta\u0142y znacznie p\u00f3\u017aniej, 98 mln lat temu, czyli w kredzie, ostatnim okresie ery mezozoicznej, gdy po ziemi chodzi\u0142y wielkie dinozaury. Niebo przemierza\u0142y wtedy ma\u0142e i olbrzymie pterozaury. Wczesne ptaki, kolejna z licznych grup dinozaur\u00f3w drapie\u017cnych, p\u0105czkowa\u0142y w coraz to nowe linie. Obie grupy by\u0142y jednak aktywne raczej za dnia, a o nietoperzach i dzia\u0142aj\u0105cej po ciemku echolokacji przez najbli\u017csze kilkadziesi\u0105t milion\u00f3w lat nikt nie s\u0142ysza\u0142.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Skoro \u0107my nie mia\u0142y przed czym ucieka\u0107, to mo\u017ce jednak zaakceptowa\u0142y \u015bwiat\u0142o dnia w poszukiwaniu po\u017cywienia? O ile niekt\u00f3re doros\u0142e motyle nie przyjmuj\u0105 pokarmu, o tyle inne maj\u0105 specyficzny narz\u0105d g\u0119bowy w postaci d\u0142ugiej rurki. Tr\u0105bk\u0119 tak\u0105 maj\u0105 motyle z grupy Glossata obejmuj\u0105cej 99 proc. obecnych gatunk\u00f3w. Nadaje si\u0119 ona \u015bwietnie i wy\u0142\u0105cznie do wysysania p\u0142yn\u00f3w, takich jak nektar kwiatowy. Podobne funkcje pe\u0142ni dzisiaj dzi\u00f3b kolibra, ale w kredzie przewa\u017ca\u0142y raczej drapie\u017cne ptaki chwytaj\u0105ce zdobycz ostrymi z\u0119bami.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony kreda pr\u00f3cz majestatycznych dinozaur\u00f3w kojarzy si\u0119 z niezwyk\u0142ymi zmianami w \u015bwiecie ro\u015blinnym w\u0142a\u015bnie. To wtedy powsta\u0142y ro\u015bliny kwiatowe.<\/p>\n\n\n\n

Ich rozw\u00f3j wymaga przeniesienia py\u0142ku z kwiatu m\u0119skiego na \u017ce\u0144ski. Rol\u0119 t\u0119 mo\u017ce odegra\u0107 wiatr lub woda, najbardziej spektakularne kwiaty s\u0142u\u017c\u0105 jednak czemu innemu. S\u0105 zapylane przez owady. Jaskrawe barwy, specyficzny kszta\u0142t, znaczny rozmiar, wyczuwalny i dla ludzi zapach wabi\u0105 owady pe\u0142ni\u0105ce funkcj\u0119 zapylaczy.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszymi zapylaczami by\u0142y prawdopodobnie b\u0142onk\u00f3wki, do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 dzisiejsze pszczo\u0142y. Motyle wt\u00f3rnie przystosowa\u0142y si\u0119 do nowo powsta\u0142ych \u017ar\u00f3de\u0142 pokarmu.<\/p>\n\n\n\n

Nawet zdaj\u0105ca si\u0119 by\u0107 odpowiedzi\u0105 na echolokacj\u0119 nietoperzy ewolucja narz\u0105d\u00f3w s\u0142uchowych motyli nie musia\u0142a mie\u0107 zwi\u0105zku z tymi ssakami. Okazuje si\u0119, \u017ce w toku ewolucji Lepidoptera wytworzy\u0142y dziewi\u0119\u0107 odmiennych narz\u0105d\u00f3w s\u0142uchowych, i to czasem jeszcze przed powstaniem nietoperzy. Mog\u0142y pe\u0142ni\u0107 zr\u00f3\u017cnicowane funkcje, nie tylko wykrywanie wydawanych przez lataj\u0105ce ssaki fal ultrad\u017awi\u0119kowych, ale te\u017c komunikowanie si\u0119 z osobnikami p\u0142ci przeciwnej.<\/p>\n\n\n\n

Kolejne badania Kawahary i in. przynios\u0142y wi\u0119cej informacji. Tym razem uwzgl\u0119dniono prawie 400 gen\u00f3w 2,3 tys. gatunk\u00f3w. Przeprowadzono te\u017c obszerne analizy biogeograficzne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u0119ki nim uda\u0142o si\u0119 okre\u015bli\u0107, \u017ce motyle przyj\u0119\u0142y dzienny tryb \u017cycia prawdopodobnie w zachodniej cz\u0119\u015bci Ameryki P\u00f3\u0142nocnej lub w Ameryce \u015arodkowej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych rodzin powsta\u0142a 10-30 lat po kredowym maksimum termicznym, jakie\u015b 90 mln lat temu, kiedy temperatura obni\u017cy\u0142a si\u0119 o 5 st. C. I o ile pierwsze larwy karbo\u0144skich ciem \u017cerowa\u0142y wewn\u0105trz prymitywnych ro\u015blin nienaczyniowych, o tyle motyle dzienne zacz\u0119\u0142y wykorzystywa\u0107 bobowate, czyli popularne ro\u015bliny str\u0105czkowe. Potem przerzuci\u0142y si\u0119 na inne ro\u015bliny, w tym trawy, ale do tej pory spokrewnione ze sob\u0105 motyle korzystaj\u0105 ze spokrewnionych ze sob\u0105 ro\u015blin.<\/p>\n\n\n\n

W motylarniach karmione s\u0105 zwykle rozk\u0142adaj\u0105cymi si\u0119 owocami, z kt\u00f3rych spijaj\u0105 soki. Ten zapach, wysoka temperatura i wilgotno\u015b\u0107… Niezale\u017cne od pi\u0119kna tropikalnych skrzyde\u0142 i liczonej w milionach lat historii wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nie chcia\u0142aby zamieszka\u0107 z nimi w motylarni.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia <\/strong><\/p>\n\n\n\n