{"id":96,"date":"2007-08-30T12:17:41","date_gmt":"2007-08-30T10:17:41","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=96"},"modified":"2012-05-15T21:37:12","modified_gmt":"2012-05-15T19:37:12","slug":"byc-planeta-byc-planeta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2007\/08\/30\/byc-planeta-byc-planeta\/","title":{"rendered":"By\u0107 planet\u0105, by\u0107 planet\u0105"},"content":{"rendered":"

\"pluto_200.jpg\"Wielka Wojna o Plutona
\n<\/strong>
\nRok temu, 24 sierpnia, w Pradze, podczas zjazdu Mi\u0119dzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) 424 astronom\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata (spo\u015br\u00f3d 2400 uczestnicz\u0105cych…) wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 w g\u0142osowaniu nad „Uchwa\u0142\u0105 5A” i zdegradowa\u0142o Plutona do roli planety kar\u0142owatej. Decyzja ta wywo\u0142a\u0142a tzw. Wielk\u0105 Wojn\u0119 o Plutona.<\/p>\n

Ta zabawna historia ma o dziwo zupe\u0142nie powa\u017cne naukowe korzenie.<\/p>\n

    \n
  1. W 1930 roku ameryka\u0144ski astronom Clyde Tombaugh odkry\u0142 ma\u0142e cia\u0142o niebieskie poza orbit\u0105 Neptuna, kt\u00f3re zosta\u0142o nazwane Pluton i sta\u0142o si\u0119 dziewi\u0105t\u0105 planet\u0105 Uk\u0142adu S\u0142onecznego. Astronomowie podejrzewali istnienie 9 planety, poniewa\u017c zachowanie orbity Urana wskazywa\u0142o na istnienie kolejnego (opr\u00f3cz Neptuna) cia\u0142a. Oczywi\u015bcie Pluton by\u0142 zdecydowanie za ma\u0142y, by zaburza\u0107 orbit\u0119 Urana, ale nikomu to ju\u017c nie przeszkadza\u0142o (p\u00f3\u017aniej podejrzane zachowanie orbity Urana poprawnie wyt\u0142umaczono skorygowan\u0105 mas\u0105 Neptuna).<\/li>\n
  2. Pluton spokojnie funkcjonowa\u0142 jako planeta a\u017c do pocz\u0105tku lat 90-tych XX wieku. Wtedy astronomowie zacz\u0119li odkrywa\u0107 obiekty z tzw. Pasa Kuipera – pasa drobnych cia\u0142 obiegaj\u0105cych S\u0142o\u0144ce poza orbit\u0105 Neptuna. Obecnie znamy ponad tysi\u0105c takich obiekt\u00f3w. W wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 to cia\u0142a mniejsze i du\u017co mniejsze ni\u017c Pluton. Mimo to maj\u0105 one du\u017ce znaczenie dla zrozumienia pocz\u0105tk\u00f3w Uk\u0142adu S\u0142onecznego. S\u0105dzimy, \u017ce zbudowane s\u0105 one z pierwotnej materii, kt\u00f3ra bli\u017cej S\u0142o\u0144ca pos\u0142u\u017cy\u0142a do utworzenia planet, natomiast na obrze\u017cach Uk\u0142adu pozosta\u0142a w miar\u0119 nie przetworzonej postaci.<\/li>\n
  3. Problemy Plutona na dobre zacz\u0119\u0142y si\u0119, gdy astronomowie odkryli kilka obiekt\u00f3w z Pasa Kuipera o rozmiarach zbli\u017conych do rozmiar\u00f3w Plutona, a nawet wi\u0119kszych. Sta\u0142o si\u0119 wtedy jasne, \u017ce Pluton niczym szczeg\u00f3lnym si\u0119 nie wyr\u00f3\u017cnia i jest zwyczajnie jednym z wielu cia\u0142 z Pasa Kuipera.<\/li>\n<\/ol>\n


    \nNow\u0105 wiedz\u0119 postanowi\u0142a wykorzysta\u0107 IAU i zdefiniowa\u0107, co to jest „planeta”. Na potrzeby „Uchwa\u0142y 5A” powsta\u0142a nast\u0119puj\u0105ca definicja: planeta (I) musi obiega\u0107 S\u0142o\u0144ce, (II) musi mie\u0107 mniej wi\u0119cej kulisty kszta\u0142t i (III) musi „wyczy\u015bci\u0107” otoczenie swojej orbity – czyli w istocie musi by\u0107 zdecydowanie najmasywniejszym cia\u0142em kr\u0105\u017c\u0105cym po danej orbicie. Jak wie\u015b\u0107 niesie, ten trzeci warunek do\u0142o\u017cyli dynamicy, kt\u00f3rzy poczuli si\u0119 dotkni\u0119ci tym, \u017ce pierwotna propozycja definicji planety by\u0142a zbyt „geologiczna”. W\u0142a\u015bnie trzeci warunek degraduje Plutona, kt\u00f3ry ma eliptyczn\u0105 orbit\u0119 przecinaj\u0105c\u0105 si\u0119 z orbit\u0105 Neptuna (a wi\u0119c Pluton musia\u0142by „wyczy\u015bci\u0107” z otoczenia swojej orbity Neptuna). Niekt\u00f3rzy z kolei powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na ma\u0142\u0105 mas\u0119 Plutona w stosunku do masy pozosta\u0142ych obiekt\u00f3w z otoczenia jego orbity (warunek III jest delikatnie m\u00f3wi\u0105c „pokraczny”). Niespe\u0142nienie trzeciego warunku przesuwa Plutona do nowo utworzonej kategorii „planet kar\u0142owatych”.<\/p>\n

    Ta astronomiczna decyzja wywo\u0142a\u0142a szereg tak\u017ce nieastronomicznych reakcji. Kongres ameryka\u0144skiego stanu Nowy Meksyk (na kt\u00f3rego stanowej uczelni przez wiele lat wyk\u0142ada\u0142 Clyde Tombaugh) podj\u0105\u0142 uchwa\u0142\u0119, \u017ce w stanie Nowy Meksyk Pluton jest planet\u0105, a 13 marca (oficjalna data odkrycia Plutona) b\u0119dzie Dniem Plutona. Alan Stern szef ameryka\u0144skiej misji satelitarnej „New Horizons”, kt\u00f3ra ma w 2015 dolecie\u0107 do Plutona nazwa\u0142 decyzj\u0119 IAU „\u015bmierdz\u0105c\u0105”. Mo\u017cna go w\u0142a\u015bciwie zrozumie\u0107 – je\u015bli misja trwa tak wiele lat, to lepiej dolecie\u0107 do planety ni\u017c jakiego\u015b kosmicznego pryszcza. A do tego w USA wyj\u0105tkowo size matters (co mo\u017cna oczywi\u015bcie zauwa\u017cy\u0107 po rozmiarach budynk\u00f3w rz\u0105dowych). Najbardziej zabawne s\u0105 chyba aspekty… lingwistyczne. Niekt\u00f3rzy bowiem zauwa\u017cyli, \u017ce nazywanie Plutona (nie b\u0119d\u0105cego planet\u0105) „planet\u0105 kar\u0142owat\u0105” jest r\u00f3wnie niezr\u0119czne, co nazywanie pewnego stworka morskiego „konikiem morskim”, cho\u0107 z koniem ani nawet konikiem nie ma on nic wsp\u00f3lnego (polecam przeczyta\u0107<\/a>). A w j\u0119zyku angielskim pojawi\u0142o si\u0119 nowe okre\u015blenie „(wy)plutonowa\u0107” (to pluto), czyli (z)degradowa\u0107.<\/p>\n

    Obawiam si\u0119, \u017ce sprawa nie jest jeszcze zamkni\u0119ta. Czy jednak z naukowego punktu widzenia zaliczanie b\u0105d\u017a nie zaliczanie Plutona do planet ma jakiekolwiek znaczenie? Ot\u00f3\u017c nie ma. Pluton jest jednym z cia\u0142 z Pasa Kuipera – to oczywiste – i \u017cadna definicja tego nie zmieni. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c „Pluton jaki jest ka\u017cdy widzi”.<\/p>\n

    Maciej Konacki<\/strong><\/p>\n

    Fot. ESA\/ESO Space Telescope European<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Wielka Wojna o Plutona Rok temu, 24 sierpnia, w Pradze, podczas zjazdu Mi\u0119dzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) 424 astronom\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata (spo\u015br\u00f3d 2400 uczestnicz\u0105cych…) wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 w g\u0142osowaniu nad „Uchwa\u0142\u0105 5A” i zdegradowa\u0142o Plutona do roli planety kar\u0142owatej. Decyzja ta wywo\u0142a\u0142a tzw. Wielk\u0105 Wojn\u0119 o Plutona. Ta zabawna historia ma o dziwo zupe\u0142nie powa\u017cne naukowe […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/96"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=96"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/96\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1550,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/96\/revisions\/1550"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=96"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=96"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=96"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}