{"id":9695,"date":"2024-10-18T17:05:05","date_gmt":"2024-10-18T15:05:05","guid":{"rendered":"https:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9695"},"modified":"2024-10-18T17:41:33","modified_gmt":"2024-10-18T15:41:33","slug":"biologia-zle-sie-tlumaczy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/10\/18\/biologia-zle-sie-tlumaczy\/","title":{"rendered":"Biologia \u017ale si\u0119 t\u0142umaczy"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Zachowanie pszcz\u00f3\u0142 t\u0142umaczy dostosowanie w\u0142\u0105czne. Thomas Bresson, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 4.0<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Czytam w\u0142a\u015bnie kolejn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 popularnonaukow\u0105 i zn\u00f3w spotykam si\u0119 z tym samym problemem: t\u0142umaczenie…<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Mo\u017ce nie powinienem na to narzeka\u0107, nie mam wykszta\u0142cenia lingwistycznego ani w og\u00f3le humanistycznego, ale problem si\u0119 powtarza. Czyta\u0142em ostatnio sporo \u015bwietnych ksi\u0105\u017cek, tak\u017ce \u015bwietnie przet\u0142umaczonych, niestety bardzo cz\u0119sto bior\u0119 do r\u0119ki pozycj\u0119 przet\u0142umaczon\u0105 po prostu \u017ale. I dotyczy to zw\u0142aszcza ksi\u0105\u017cek popularyzuj\u0105cych wiedz\u0119 biologiczn\u0105. Literatura pi\u0119kna wydaje mi si\u0119 zwykle przet\u0142umaczona \u015bwietnie, w ksi\u0105\u017ckach popularyzuj\u0105cych fizyk\u0119 brakuje mi zapewne kompetencji, \u017ceby pisa\u0107 o b\u0142\u0119dach czy nawet je wykry\u0107. Ale na biologi\u0119 z\u017cymam si\u0119 chyba cz\u0119\u015bciej ni\u017c w po\u0142owie.<\/p>\n\n\n\n

Wiem, \u017ce t\u0142umaczenie jest zaj\u0119ciem trudnym. Zw\u0142aszcza w przypadku do\u015b\u0107 specjalistycznego tekstu, wyja\u015bniaj\u0105cego zawi\u0142e, naukowe zagadnienia nieposiadaj\u0105cym kierunkowego wykszta\u0142cenia laikom. Sam w tekstach te\u017c pope\u0142niam b\u0142\u0119dy (czytelnicy nieraz mi je wytykali). Niemniej mo\u017cna by oczekiwa\u0107 lepszych t\u0142umacze\u0144 coraz dro\u017cszych ksi\u0105\u017cek wydawanych przez profesjonalist\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\u017beby by\u0142o jasne, o co mi chodzi – za s\u0142abe czy po prostu z\u0142e t\u0142umaczenie uwa\u017cam takie, kt\u00f3re zrozumie\u0107 trudniej od orygina\u0142u. Niestety wielu fragment\u00f3w biologicznych tekst\u00f3w popularnonaukowych po jednorazowym przeczytaniu nie rozumiem, po kolejnym te\u017c nie. Musz\u0119 si\u0119 czasem zastanowi\u0107, co by\u0142o w angielskim oryginale, i wtedy da si\u0119 jako\u015b dociec, o co chodzi\u0142o autorowi. Ale pozycje te kierowane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie do laik\u00f3w, kt\u00f3rzy zwykle nie maj\u0105 si\u0119 do czego odnie\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Problem dotyczy g\u0142\u00f3wnie t\u0142umaczenia specjalistycznych poj\u0119\u0107, niekiedy wr\u0119cz tworzenia nowych, w\u0142asnych, nieu\u017cywanych przez u\u017cytkownik\u00f3w j\u0119zyka polskiego. Oczywi\u015bcie rzucaj\u0105c takie oskar\u017cenia, nale\u017ca\u0142oby poprze\u0107 je konkretnymi przyk\u0142adami.<\/p>\n\n\n\n

„Kaudalny\u201c, „kapitalny\u201c… Macie Pa\u0144stwo jaki\u015b pomys\u0142? S\u0142ownik J\u0119zyka Polskiego<\/a> t\u0142umaczy znaczenie tego drugiego s\u0142owa jako „1. bardzo wa\u017cny, zasadniczy podstawowy; 2. bardzo dobry lub bardzo du\u017cy; \u015bwietny, okaza\u0142y; 3. w \u0142owiectwie, o zwierz\u0119ciu: du\u017cy i silny; dorodny\u201d. Tylko \u017ce z kontekstu wynika, \u017ce chodzi o kierunek… Kierunek przeciwny ni\u017c kaudalny. Nie, po polsku nie ma (jeszcze) takiego s\u0142owa. Angielskie caudal & capital<\/em> pochodz\u0105 od \u0142aci\u0144skich caudalis & capitalis<\/em>, t\u0142umaczonych na ogonowy i g\u0142owowy (ewentualnie doogonowy i dog\u0142owowy). Chodzi o po\u0142o\u017cenie w kierunku g\u0142owy i ogona. Czyli w przypadku wi\u0119kszo\u015bci zwierz\u0105t o „przedni\u201c i „tylni\u201c.<\/p>\n\n\n\n

Tak samo widywa\u0142em „lateralny\u201c (boczny), „apendikularny\u201c (dotycz\u0105cy ko\u0144czyn), „rostralny\u201c (dziobowy, czyli te\u017c przedni) itp. „Proksymalny\u201c (bli\u017cszy) i „dystalny\u201c (dalszy) wesz\u0142y ju\u017c na dobre do polszczyzny na lekcjach w liceach. W tekstach angloj\u0119zycznych cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 podw\u00f3jne miana, jedno w tekstach specjalistycznych, inne w potocznych. Po polsku w literaturze funkcjonuj\u0105 takie s\u0142owa, niekiedy nie.<\/p>\n\n\n\n

Inny przyk\u0142ad. W „\u017byciu\u201d Arsuagi czytam wielokrotnie o (zapis oryginalny) „fitness<\/em> inkluzywnym\u201d (a tak\u017ce „fitness<\/em> og\u00f3lnym czy globalnym\u201d). \u017beby by\u0142o \u015bmieszniej, hiszpa\u0144skoj\u0119zyczny autor chyba przeczuwa\u0142 te problemy (mo\u017ce pope\u0142ni\u0142 w oryginale co\u015b podobnego?). Widz\u0119 w tek\u015bcie, \u017ce „gdyby czytelnik chcia\u0142 przet\u0142umaczy\u0107 s\u0142owo fitness, nale\u017ca\u0142oby je zast\u0105pi\u0107 s\u0142owem sprawno\u015b\u0107 czy dostosowanie”, ale ju\u017c p\u00f3\u0142 strony ni\u017cej autor obawia si\u0119, \u017ce „czytelnik b\u0119dzie musia\u0142 przyswoi\u0107 sobie okre\u015blenie tak nieprzyjazne jak fitness inkluzywne\u201d. Gdyby natomiast czytelnik zamiast ksi\u0105\u017cki dla laik\u00f3w si\u0119gn\u0105\u0142 po podr\u0119cznik biologii, dowiedzia\u0142by si\u0119, \u017ce chodzi o znacznie mniej dziwacznie brzmi\u0105ce dostosowanie w\u0142\u0105czne (ewentualnie m\u00f3g\u0142by si\u0119 tego dowiedzie\u0107 z naszego bloga<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Niestety podobne problemy zdarzaj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto i czasem nie mam zielonego poj\u0119cia, co autor mia\u0142 na my\u015bli.<\/p>\n\n\n\n

Zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c mniej powa\u017cne, ale cz\u0119stsze problemy. Znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 gatunk\u00f3w i innych takson\u00f3w nie ma nazwy polskiej. Z konieczno\u015bci nale\u017cy wtedy u\u017cywa\u0107 nazwy naukowej, a spos\u00f3b zapisu normuj\u0105 mi\u0119dzynarodowe komisje. W szczeg\u00f3lno\u015bci s\u0105 to wyrazy nieodmienne (dzi\u0119ki temu nie wyst\u0119puj\u0105 w r\u00f3\u017cnych dziwacznie odmienianych formach i niezale\u017cnie, czy tekst jest po angielsku, czy te\u017c w rzadkich wypadkach po polsku czy chi\u0144sku, wiadomo, o jaki takson chodzi). Cz\u0119\u015b\u0107 z nich zapisywana jest czcionk\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 (zwykle kursyw\u0105, zasady s\u0105 inne u zwierz\u0105t i pozosta\u0142ych organizm\u00f3w) oraz wielk\u0105 liter\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wszelki inny ni\u017c zgodny z mi\u0119dzynarodowymi zasadami zapis jest b\u0142\u0119dem. To tak jakby\u015bmy si\u0119 uparli, \u017ce zamiast g na oznaczenie grama b\u0119dziemy pisa\u0107 gr. Warunkiem skutecznego porozumiewania jest u\u017cywanie mniej wi\u0119cej tego samego j\u0119zyka z tymi samymi normuj\u0105cymi go zasadami – tak, cz\u0119sto arbitralnymi czy o znaczeniu historycznym, ale niekiedy pozwalaj\u0105cymi unikn\u0105\u0107 nieporozumie\u0144, znanych cz\u0119sto tylko specjalistom.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 ma\u0142o wa\u017cne, ale osoby stosuj\u0105ce te zasady b\u0142\u0119dny zapis razi jak przeci\u0119tnego humanist\u0119 pisanie nazwisk od ma\u0142ej litery. Polonista poda\u0142by tu pewnie argument o szacunku do wspominanej w tek\u015bcie osoby, zapewne takie s\u0105 uwarunkowania historyczne tej zasady, ale obecnie u\u017cywamy wielkich liter nie z szacunku, tylko dlatego, \u017ce taka jest zasada. Tak\u017ce kiedy autor ewidentnie nie uwa\u017ca, by opisywanemu nale\u017ca\u0142 si\u0119 jaki\u015b szacunek, zwykle u\u017cywa wielkich liter. Gdybym napisa\u0142 o „jaros\u0142awie kaczy\u0144skim” czy (cytuj\u0105c klasyk\u0119) „Zbigniewu Ziobru”, to w\u0142a\u015bnie \u015bwiadome z\u0142amanie zwykle przestrzeganej zasady czyni\u0142oby wypowied\u017a manifestem pewnych pogl\u0105d\u00f3w politycznych.<\/p>\n\n\n\n

Nasuwa si\u0119 pytanie: sk\u0105d si\u0119 te problemy bior\u0105. To nie s\u0105 pojedyncze pomy\u0142ki pojedynczych os\u00f3b, tylko b\u0142\u0119dy wi\u0119kszo\u015bci popularyzuj\u0105cych biologi\u0119 ksi\u0105\u017cek. Mam wra\u017cenie, \u017ce problem jest systemowy. T\u0142umaczenie tekst\u00f3w popularnonaukowych, trudnych cz\u0119sto nawet dla native speaker\u00f3w<\/em>, wymaga pewnej wiedzy z danej dziedziny, nie tylko kompetencji j\u0119zykowych, lektury tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych danej tematyce, bo zwyczaje j\u0119zykowe w r\u00f3\u017cnych dziedzinach s\u0105 cz\u0119sto r\u00f3\u017cne. To samo organ<\/em> botanik przet\u0142umaczy na organ, zoolog na narz\u0105d. W anatomii niekt\u00f3rych zwierz\u0105t „szcz\u0119ka dolna\u201d ujdzie, w anatomii cz\u0142owieka jest to \u017cuchwa. U\u017cycie niew\u0142a\u015bciwego s\u0142owa z takiej pary to b\u0142\u0105d, za pope\u0142nienie kt\u00f3rego student oblewa zaliczenie.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony sk\u0105d ci biedni, Bogu ducha winni t\u0142umacze maj\u0105 si\u0119 zna\u0107 na tych dziedzinach? Kto ich tego nauczy? Czy to na pewno ich praca? Istnieje co\u015b takiego jak konsultacja naukowa. Cytowane przeze „\u017bycie\u201d konsultowa\u0142y trzy osoby. Jakim wi\u0119c cudem czytam ksi\u0105\u017cki z kilkoma b\u0142\u0119dami na jednej stronie?<\/p>\n\n\n\n

Najwyra\u017aniej chyba nie pokazuje si\u0119 t\u0142umaczonych tekst\u00f3w rzetelnym konsultantom, \u017ceby przeczytali i orzekli, czy to ma r\u0119ce i nogi, a raczej z oszcz\u0119dno\u015bci pyta si\u0119 ich tylko o wybrane, szczeg\u00f3lnie trudne kwestie. Tylko \u017ce w\u0142asnych b\u0142\u0119d\u00f3w cz\u0119sto si\u0119 nie widzi. Czy a\u017c tak brakuje os\u00f3b potrafi\u0105cych dobrze poprawi\u0107 t\u0142umaczenie? Czy mo\u017ce chodzi o to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w nie znajdzie b\u0142\u0119d\u00f3w i nie zorientuje si\u0119, \u017ce czyta bzdur\u0119?<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czytam w\u0142a\u015bnie kolejn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 popularnonaukow\u0105 i zn\u00f3w spotykam si\u0119 z tym samym problemem: t\u0142umaczenie…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9698,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,69,55,30],"tags":[969,150],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9695"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9695"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9695\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9704,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9695\/revisions\/9704"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9698"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9695"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}