{"id":9724,"date":"2024-11-09T15:10:08","date_gmt":"2024-11-09T14:10:08","guid":{"rendered":"https:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9724"},"modified":"2026-02-11T19:29:22","modified_gmt":"2026-02-11T18:29:22","slug":"kukurydza-i-zguba-indian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2024\/11\/09\/kukurydza-i-zguba-indian\/","title":{"rendered":"Kukurydza i zguba Indian"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Zwyci\u0119stwo antyimigranckiej polityki nie sprzyja przypominaniu, \u017ce prawie wszyscy ludzie wywodz\u0105 si\u0119 od imigrant\u00f3w. W szczeg\u00f3lno\u015bci pierwsi mieszka\u0144cy Ameryki P\u00f3\u0142nocnej nie byli biali. Czemu dzisiaj to ci ostatni rz\u0105dz\u0105?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Czy trudno wyobrazi\u0107 sobie \u015bwiat, w kt\u00f3rym to Indianie podbijaj\u0105 Europ\u0119 i zak\u0142adaj\u0105 w niej globalne mocarstwa? W XIX w. pomys\u0142 taki wyda\u0142by si\u0119 absurdalny z powodu panuj\u0105cych jeszcze wtedy rasistowskich przekona\u0144 o wy\u017cszo\u015bci rasy bia\u0142ej?<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b wiadomo ju\u017c, \u017ce to bzdury. Istotnie, je\u015bli wylosujemy pewn\u0105 pr\u00f3bk\u0119 os\u00f3b o sk\u00f3rze czarnej (nie tworz\u0105 \u017cadnej rasy, gdy\u017c cechuj\u0105 si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 zmienno\u015bci\u0105 genetyczn\u0105 ni\u017c wszyscy pozostali) i bia\u0142ej, ci drudzy uzyskaj\u0105 w testach badaj\u0105cych inteligencj\u0119 lepsze wyniki. Nie oznacza to w \u017cadnym razie rzeczywistych r\u00f3\u017cnic mo\u017cliwo\u015bci. Wida\u0107 tylko, jak bardzo w\u0142a\u015bciwa metodologia wa\u017cna jest dla wyci\u0105gania wniosk\u00f3w. Gorsze wyniki os\u00f3b czarnosk\u00f3rych wynikaj\u0105 bowiem nie z uwarunkowa\u0144 genetycznych, ale z przeci\u0119tnie gorszych warunk\u00f3w edukacyjnych, a cz\u0119sto tak\u017ce gorszego od\u017cywienia. Je\u015bli we\u017amiemy osoby czarnosk\u00f3re i bia\u0142osk\u00f3re, kt\u00f3re dorasta\u0142y w tych samych warunkach i mia\u0142y takie same mo\u017cliwo\u015bci edukacyjne, nie stwierdza si\u0119 \u017cadnych r\u00f3\u017cnic.<\/p>\n\n\n\n

Czemu wi\u0119c my, a nie Indianie? Jedn\u0105 z ciekawszych odpowiedzi mo\u017cna znale\u017a\u0107 w starej ju\u017c, ale wa\u017cnej ksi\u0105\u017cce popularno-naukowej Jareda Diamonda „Trzeci Szympans”. S\u0142owo klucz: biogeografia.

Wiemy, \u017ce cz\u0142owiek powsta\u0142 w Afryce. Opu\u015bci\u0142 j\u0105 jakie\u015b 70 tys. lat temu, posuwa\u0142 si\u0119 wzd\u0142u\u017c wybrze\u017cy Azji Mniejszej, by nast\u0119pnie rozej\u015b\u0107 si\u0119 po \u015bwiecie. Obecna cywilizacja i znacz\u0105cy wzrost liczebno\u015bci ludzi s\u0105 jednak znacznie m\u0142odsze. Wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z rewolucj\u0105 neolityczn\u0105, tj. powstaniem rolnictwa jakie\u015b 10 tys. lat temu w obszarze tzw. \u017cyznego p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca w dzisiejszej Mezopotamii.<\/p>\n\n\n\n

Czy rewolucja nie mog\u0142a zaj\u015b\u0107 gdziekolwiek? Cho\u0107by w Ameryce? Wedle Diamonda – niekoniecznie.<\/p>\n\n\n\n

Sp\u00f3jrzmy na kontury kontynent\u00f3w. Eurazja tworzy jeden wielki l\u0105d rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 r\u00f3wnole\u017cnikowo od P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego na zachodzie przez Europ\u0119 i Azj\u0119 a\u017c do wybrze\u017ca Chin na wschodzie. Klimat zale\u017cy w du\u017cym stopniu od blisko\u015bci oceanu, redukuj\u0105cego dobowe i roczne r\u00f3\u017cnice temperatur, jednak same ich warto\u015bci wyznacza w du\u017cym stopniu szeroko\u015b\u0107 geograficzna. Formacje ro\u015blinne tworz\u0105 w du\u017cym uproszczeniu pasy r\u00f3wnole\u017cnikowe. Na p\u00f3\u0142nocy mamy tundr\u0119, dalej tajg\u0119, potem stepy, przechodz\u0105ce na po\u0142udniu w pustynie i lasy deszczowe.<\/p>\n\n\n\n

Tak wi\u0119c sprzyjaj\u0105cy rolnictwu pas rozci\u0105ga si\u0119 w Eurazji z zachodu na wsch\u00f3d przez dziesi\u0105tki tysi\u0119cy kilometr\u00f3w. Umo\u017cliwia migracje wraz z udomowionymi ro\u015blinami i zwierz\u0119tami na wsch\u00f3d i zach\u00f3d na tereny o w miar\u0119 podobnym klimacie.<\/p>\n\n\n\n

W Ameryce sprawy maj\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie inaczej. Po\u0142udnikowo u\u0142o\u017cony kontynent to o wiele kr\u00f3tsze pasy tego samego klimatu. Tam najwi\u0119ksze migracje przebiega\u0142y w kierunku r\u00f3wnole\u017cnikowym, od przebycia Beringii i wyj\u015bcia z l\u0105dolodu na granicy dzisiejszych USA i Kanady a\u017c do po\u0142o\u017conej na po\u0142udniu Ziemi Ognistej. Poch\u00f3d m\u00f3g\u0142 by\u0107 do\u015b\u0107 szybki, tempo wyrzynania megafauny (mastodonty, wielkie naziemne leniwce itd.) przyczyni\u0142o si\u0119 do okre\u015blenia marszu pierwszych Amerykan\u00f3w blitzkriegiem. Niemniej poch\u00f3d taki mo\u017cliwy by\u0142 tylko dla \u0142owc\u00f3w zbieraczy b\u0105d\u017a my\u015bliwych. Nie mo\u017cna z udomowion\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 przenie\u015b\u0107 si\u0119 z Alaski na Floryd\u0119. Ro\u015bliny przyzwyczajone do jednej strefy klimatycznej potrzebuj\u0105 dziesi\u0105tek pokole\u0144, by przygotowa\u0107 si\u0119 do innej.<\/p>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, Mezopotamia obfitowa\u0142a w ro\u015bliny i zwierz\u0119ta nadaj\u0105ce si\u0119 do udomowienia. Pszenica<\/a>, j\u0119czmie\u0144, kozy, owce, p\u00f3\u017aniej konie…<\/p>\n\n\n\n

Czy w Ameryce nie by\u0142o nadaj\u0105cych si\u0119 do udomowienia ro\u015blin ani zwierz\u0105t? Nie bardzo. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 organizm\u00f3w, zw\u0142aszcza zwierz\u0105t, naprawd\u0119 s\u0142abo si\u0119 do tego nadaje. Pojedyncze udomawialne gatunki ameryka\u0144skie oferowa\u0142y znacznie gorsze mo\u017cliwo\u015bci. Czego Diamond jeszcze nie wie, dzikie wikunia i gwanako da\u0142y pocz\u0105tek alpace i lamie. Te do\u015b\u0107 \u0142atwe w hodowli kopytne dostarczaj\u0105 wysokiej jako\u015bci we\u0142ny, mleka, ale na \u017cadnym z nich z powodu niewielkich rozmiar\u00f3w nie mo\u017cna je\u017adzi\u0107 jak na koniu czy blisko z nimi spokrewnionym azjatyckim czy afryka\u0144skim wielb\u0142\u0105dzie.<\/p>\n\n\n\n

Ze zb\u00f3\u017c udomowiono w Ameryce kukurydz\u0119. W przeciwie\u0144stwie do wielu innych ro\u015blin (ry\u017c, fasola, bawe\u0142na, proso) i zwierz\u0105t (owce, kozy, byd\u0142o) udomawianych wiele razy kukurydz\u0119 spotka\u0142o to tylko raz: oko\u0142o 10 tys. lat temu w Meksyku. Kukurydza pochodzi od dzikiej trawy teosinte, nieprzypominaj\u0105cej w najmniejszym stopniu dzisiejszej wysokiej ro\u015bliny o obfitych \u017c\u00f3\u0142tych kolbach. Owoce teosinte chroni twarda os\u0142onka, co wi\u0119cej, pojedyncza kolba liczy ich zaledwie kilka, znacz\u0105co mniej ni\u017c u dzisiejszej kukurydzy. Dopiero przypadkowa mutacja genetyczna powoduj\u0105ca wzrost owoc\u00f3w w miejscu dawniejszych kwiat\u00f3w m\u0119skich pozbawi\u0142a je os\u0142onki, umo\u017cliwiaj\u0105c \u0142atwiejszy dost\u0119p do ziaren. Ju\u017c po udomowieniu teosinte ros\u0142a dalej wok\u00f3\u0142 p\u00f3l, ale dowody na dalsz\u0105 hybrydyzacj\u0119 s\u0105 co najwy\u017cej skromne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Od teosinte do dzisiejszej kukurydzy<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, jak wy\u017cej, udomowionej kukurydzy nie mo\u017cna by\u0142o z powod\u00f3w klimatycznych tak po prostu przenie\u015b\u0107 na obszary mro\u017anej Kanady, przekroczy\u0107 tropikalnych las\u00f3w Ameryki \u015arodkowej czy Po\u0142udniowej. Tymczasem w Eurazji pszenica umo\u017cliwia\u0142a tworzenie si\u0119 pierwszych pa\u0144stw \u015bci\u0105gaj\u0105cych podatki z danego obszaru i odk\u0142adaj\u0105cych nadwy\u017cki \u017cywno\u015bci umo\u017cliwiaj\u0105ce rozw\u00f3j pierwszych miast. Konie pozwoli\u0142y na komunikacj\u0119 na znacznie wi\u0119kszych ni\u017c wcze\u015bniej terenach.<\/p>\n\n\n\n

Bez obaw o kolejny posi\u0142ek klasa wy\u017csza mog\u0142a odda\u0107 si\u0119 rozmy\u015blaniom, tworz\u0105c zr\u0119by, na kt\u00f3rych oprze si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci nauka. Tymczasem Ameryce Po\u0142udniowej pomimo rozwoju wi\u0119kszych pa\u0144stw ca\u0142y czas grozi\u0142 upadek z g\u0142odu. W Australii, gdzie nie by\u0142o \u0142o\u017cyskowc\u00f3w ani zdatnych do udomowienia ro\u015blin, plemiona zatrzyma\u0142y si\u0119 na etapie \u0142owc\u00f3w zbieraczy.<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem znacznie lepiej od\u017cywieni i rzadziej cierpi\u0105cy g\u0142\u00f3d Europejczycy budowali swoje statki.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n