{"id":9787,"date":"2025-01-04T12:01:57","date_gmt":"2025-01-04T11:01:57","guid":{"rendered":"https:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9787"},"modified":"2025-01-05T12:36:57","modified_gmt":"2025-01-05T11:36:57","slug":"ani-trzej-ani-krolowie-objawienie-panskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/01\/04\/ani-trzej-ani-krolowie-objawienie-panskie\/","title":{"rendered":"Ani Trzej, ani Kr\u00f3lowie. Objawienie Pa\u0144skie"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

W poniedzia\u0142ek katolickie \u015bwi\u0119to Objawienia Pa\u0144skiego, znane szerzej pod do\u015b\u0107 absurdaln\u0105 nazw\u0105 Trzech Kr\u00f3li.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

W powszechnym rozumieniu \u015bwi\u0119to upami\u0119tnia oddanie ho\u0142du nowonarodzonemu Jezusowi przez Trzech Kr\u00f3li przyby\u0142ych do Betlejem ze wschodu. Co w tym absurdalnego? Przecie\u017c opisuje to Biblia? Okazuje si\u0119, \u017ce nie.<\/p>\n\n\n\n

Sam\u0105 Bibli\u0119 interpretuje si\u0119 rozmaicie. Z jednej strony mamy modn\u0105 zw\u0142aszcza w Ameryce w tzw. pasie biblijnym interpretacj\u0119 dos\u0142own\u0105 (B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat w siedem dni<\/a>, ludzie \u017cyli kilkaset lat, potem by\u0142 potop itd.), stoj\u0105c\u0105 w sprzeczno\u015bci w zasadzie z ca\u0142\u0105 dzisiejsz\u0105 nauk\u0105, od biologii poczynaj\u0105c, na matematyce ko\u0144cz\u0105c. Z drugiej strony w niekt\u00f3rych \u015brodowiskach spotyka si\u0119 negowanie wszystkiego, co zapisano w Biblii, \u0142\u0105cznie z uznawaniem Chrystusa za kolejn\u0105 bajk\u0119. Obie te postawy motywowane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie ideologicznie i z nauk\u0105 nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego.<\/p>\n\n\n\n

Tak, Jezus Chrystus by\u0142 postaci\u0105 historyczn\u0105 – niezale\u017cnie od tego, czy wierzymy, \u017ce by\u0142 Bogiem b\u0105d\u017a mesjaszem, czy te\u017c nie. Skoro istnia\u0142, \u017cy\u0142, chodzi\u0142 po \u015bwiecie, to musia\u0142 si\u0119 gdzie\u015b narodzi\u0107. Histori\u0119 t\u0119 opowiadaj\u0105 Ewangelie wedle \u015bwi\u0119tego Mateusza i \u015bwi\u0119tego \u0141ukasza. Czemu nie przyj\u0105\u0107 ich wersji?<\/p>\n\n\n\n

Naukowcy maj\u0105 du\u017ce w\u0105tpliwo\u015bci. Wyra\u017ca je nie tylko czo\u0142owy polski historyk staro\u017cytnej Palestyny, dziekan historii w Warszawie \u0141ukasz Niesio\u0142owski-Spano, ale te\u017c modny ostatnimi laty biblista z Uniwersytetu Papieskiego Jana Paw\u0142a II w Krakowie Marcin Majewski. Ich wyk\u0142ady bez problemu mo\u017cna znale\u017a\u0107 w internecie.<\/p>\n\n\n\n

Niesio\u0142owski-Spano w\u0105tpi w zasadzie metodologicznie, zgodnie ze zmienion\u0105 maksym\u0105 Kartezjusza dubito ergo sum<\/em> (w\u0105tpi\u0119, wi\u0119c jestem), teksty historyczne traktuj\u0105c zgodnie ze znacznie m\u0142odszym mottem tytu\u0142owego bohatera popularnego kiedy\u015b serialu medycznego „Doktor House”: „wszyscy k\u0142ami\u0105”. Mianowicie dawne teksty powsta\u0142y w konkretnych okoliczno\u015bciach, autorzy napisali je w pewnym celu, niekoniecznie to\u017csamym z rzetelnym przekazaniem informacji.<\/p>\n\n\n\n

Majewski z kolei zwraca uwag\u0119 na form\u0119 i gatunek literacki. Na przyk\u0142ad heksaemeron (opowie\u015b\u0107 o stworzeniu \u015bwiata w sze\u015b\u0107 dni) nie jest zapisem obserwacji naukowej, ale staro\u017cytn\u0105 pie\u015bni\u0105 pochwaln\u0105 stworzyciela o charakterze polemicznym. Ot\u00f3\u017c w utworach staro\u017cytnych, tak\u017ce dzie\u0142ach najwybitniejszych greckich historyk\u00f3w, wst\u0119p odgrywa zupe\u0142nie inn\u0105 rol\u0119 ni\u017c reszta tekstu. Herodot przed opisem wydarze\u0144 historycznych odnosi si\u0119 do mit\u00f3w, a biografowie Aleksandra Macedo\u0144skiego czy niekt\u00f3rych rzymskich cesarzy przed w\u0142a\u015bciw\u0105 opowie\u015bci\u0105 snuj\u0105 jakie\u015b bajki o magicznych w\u0119\u017cach czy proroczych snach. Nie inaczej wygl\u0105daj\u0105 opisy dzieci\u0144stwa Buddy, a ten zwyczaj na\u015bladuj\u0105 nawet wsp\u00f3\u0142cze\u015bni propagandzi\u015bci niekt\u00f3rych bynajmniej nie historycznych przyw\u00f3dc\u00f3w politycznych (z kraj\u00f3w mi\u0142uj\u0105cych prawd\u0119 na spos\u00f3b Orwella). Wymowa takich tekst\u00f3w by\u0142a dla staro\u017cytnych jasna: mniejsza o szczeg\u00f3\u0142y, to b\u0119dzie wielki cz\u0142owiek.<\/p>\n\n\n\n

Mesjasz oczekiwany przez \u017byd\u00f3w mia\u0142 si\u0119 narodzi\u0107 w Betlejem, kr\u00f3lewskim mie\u015bcie rodu Dawida. Mieli mu si\u0119 pok\u0142oni\u0107 w\u0142adcy innych ziem. Dlatego Niesio\u0142owski-Spano w\u0105tpi w narodzenie w Betlejem w og\u00f3le, przyjmuj\u0105c do niedawna nazareta\u0144skie, a obecnie po prostu galilejskie pochodzenie Jezusa. W czym Nazaret czy Galilea s\u0105 lepsze od Betlejem? W tym, \u017ce s\u0105 gorsze.<\/p>\n\n\n\n

Wyobra\u017amy sobie pojawienie si\u0119 w Polsce wielkiego przyw\u00f3dcy rodem z Gniezna. Mia\u0142oby to du\u017ce znaczenie symboliczne. A teraz wyobra\u017amy sobie, \u017ce wywodzi si\u0119 on z Radomia, ze Zgierza (miasto powiatowe pod \u0141odzi\u0105) albo jakiej\u015b W\u00f3lki (mamy 61 wiosek b\u0105d\u017a ich cz\u0119\u015bci nosz\u0105cych t\u0119 nazw\u0119). W kt\u00f3rym przypadku pojawi\u0105 si\u0119 g\u0142owy w\u0105tpi\u0105ce? Nazaret by\u0142 dziur\u0105, zamieszka\u0142\u0105 przez biedot\u0119 wsi\u0105 w okolicy du\u017cego o\u015brodka (Seforis). Pochodzeniem z Galilei nie mo\u017cna si\u0119 by\u0142o szczyci\u0107, przeciwnie, i nie mog\u0142o ono stanowi\u0107 elementu religijnej propagandy \u2013 chyba \u017ce przeciwko prorokowi \u2013 w przeciwie\u0144stwie do miasta kr\u00f3la Dawida.<\/p>\n\n\n\n

Krytycy uznaj\u0105 wi\u0119c, \u017ce obie Ewangelie opisuj\u0105 zdarzenia, kt\u00f3re nigdy nie mia\u0142y miejsca. W ich opinii nie by\u0142o \u017cadnych kr\u00f3l\u00f3w ani ca\u0142ej reszty cudu w Betlejem. Mog\u0142yby o tym \u015bwiadczy\u0107 sprzeczno\u015bci w wersjach Mateusza i \u0141ukasza. Ten drugi w og\u00f3le nie umieszcza sceny b\u0119d\u0105cej podstaw\u0105 \u015bwi\u0119ta. W pierwszej Chrystus rodzi si\u0119 za panowania Heroda, zmar\u0142ego cztery lata przed nasz\u0105 er\u0105, w drugiej za\u015b podczas spisu ludno\u015bci za Oktawiana, maj\u0105cego miejsce dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej. Trudny do wyt\u0142umaczenia jest te\u017c charakter tego spisu, wzywaj\u0105cego ka\u017cdego do stawienia si\u0119 w miejscu, sk\u0105d pochodzili jego przodkowie. Rzymian nie obchodzi\u0142y genealogie, chcieli wiedzie\u0107, gdzie i ile jakich ludzi \u017cyje teraz, by skutecznie zedrze\u0107 z nich pieni\u0105dze.<\/p>\n\n\n\n

Nawet je\u015bli przyjmujemy wersj\u0119 biblijn\u0105 z drugiego rozdzia\u0142u Ewangelii Mateusza, nie ma tam mowy o \u017cadnych kr\u00f3lach. Mateusz pisze raczej o m\u0119drcach ze Wschodu czy magach. Grecka Septuaginta u\u017cywa wyra\u017cenia magoi<\/em> (\u03bc\u03ac\u03b3\u03bf\u03b9). Vulgata m\u00f3wi o magi<\/em>. Chodzi\u0107 mo\u017ce o astrolog\u00f3w b\u0105d\u017a kap\u0142an\u00f3w zoroastryjskich. Ich stara religia, za\u0142o\u017cona przez Zoroastra zwanego r\u00f3wnie\u017c Zaratustr\u0105, opiera\u0142a si\u0119 na dualizmie mi\u0119dzy si\u0142ami dobra i \u015bwiat\u0142a, uosabianymi przez ogie\u0144, a si\u0142ami z\u0142a i ciemno\u015bci. Wspomina o niej wielokrotnie Ksi\u0119ga Tysi\u0105ca i Jednej Nocy, nie nazywaj\u0105c jednak rzeczy po imieniu – mowa o tajemniczych czcicielach ognia.<\/p>\n\n\n\n

Wersja o kr\u00f3lach pasowa\u0142a do wyobra\u017ce\u0144 o boskiej w\u0142adzy rozci\u0105gaj\u0105cej si\u0119 na ca\u0142y \u015bwiat, dlatego sta\u0142a si\u0119 popularniejsza mimo niezgodno\u015bci z Bibli\u0105, a nawet z dzisiejszym poczuciem rozs\u0105dku. Wyobra\u017amy sobie trzech kr\u00f3l\u00f3w jad\u0105cych przez pustyni\u0119 bez \u017cadnej \u015bwity. Jeste\u015bmy w stanie wyobrazi\u0107 sobie dzi\u015b angielskiego kr\u00f3la Karola<\/a> czy te\u017c, niechby nawet, prezydenta Dud\u0119 jad\u0105cego wy\u0142\u0105cznie z Fic\u0105 i Orb\u00e1nem, \u017ceby z\u0142o\u017cy\u0107 komu\u015b ho\u0142d? Raczej nie ruszaj\u0105 si\u0119 poza apartament bez s\u0142u\u017cby, urz\u0119dnik\u00f3w, ochrony, dziennikarzy. (Pomi\u0144my ju\u017c kwesti\u0119, \u017ce biblijni m\u0119drcy celem oddania ho\u0142du udali si\u0119 na zach\u00f3d).<\/p>\n\n\n\n

Ewangelia nie wspomina r\u00f3wnie\u017c, by m\u0119drc\u00f3w by\u0142o trzech. O tej cyfrze wnioskuje si\u0119 na podstawie trzech przekazanych Chrystusowi dar\u00f3w. Ka\u017cdy ma znaczenie symboliczne. Z\u0142oto oznacza w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, kadzid\u0142o kap\u0142a\u0144stwo, mirra natomiast, u\u017cywana do balsamowania zw\u0142ok, \u015bmier\u0107. Z trzech prezent\u00f3w wnioskowano o trzech kr\u00f3lach, nie przystoi przecie\u017c, \u017ceby dwaj kr\u00f3lowie sk\u0142adali si\u0119 na jeden prezent czy \u017ceby kt\u00f3ry\u015b przyszed\u0142 z pustymi r\u0119koma. Jednak tekst biblijny nie wyklucza innej opcji, niekiedy sugerowano, \u017ce by\u0142o ich czterech, przyby\u0142ych z czterech stron \u015bwiata, sze\u015bciu, jak proponowa\u0142 kiedy\u015b jeden z polityk\u00f3w, czy nawet dwunastu, jak w niekt\u00f3rych dawnych tekstach.<\/p>\n\n\n\n

W ko\u0144cu zdecydowano si\u0119 na trzech, nadano im nawet imiona Kacper, Melchior i Baltazar. Symbolizowa\u0107 mieli trzy kontynenty znane w staro\u017cytno\u015bci i \u015bredniowieczu: Europ\u0119, Azj\u0119 i Afryk\u0119, poddane w\u0142adzy jedynego Boga. Na ich pami\u0105tk\u0119 niekt\u00f3rzy wierni pisz\u0105 na drzwiach dom\u00f3w K + M + B. Inni pisz\u0105 C + M + B, Christus mansionem benedicat<\/em> (niech Chrystus pob\u0142ogos\u0142awi dom).<\/p>\n\n\n\n

Temu mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 \u015bwi\u0119to \u2013 uznaniu przez wiernych i obwieszczeniu \u015bwiatu objawienia si\u0119 Chrystusa, tak\u017ce poganom, uznaniu w nim swego w\u0142adcy, jak sam m\u00f3wi\u0142, nie z tego \u015bwiata. A \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wiernych b\u0119dzie manifestowa\u0107 wiar\u0119 w objawienie ahistorycznie, \u0142a\u017c\u0105c po ulicach z koronami na g\u0142owach – niech chodz\u0105, skoro maj\u0105 potrzeb\u0119 tak to wyrazi\u0107. Wszyscy potrzebujemy dobrych opowie\u015bci.

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ilustracja:<\/strong> Cresques Abraham, 1375, Les Rois mages, za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wydarzenie to opisuje Biblia? Okazuje si\u0119, \u017ce jednak nie.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9793,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,11,111,30],"tags":[250,750,1087,1193,1194,900,1192],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9787"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9787"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9787\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9798,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9787\/revisions\/9798"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9793"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9787"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9787"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9787"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}