{"id":9803,"date":"2025-01-16T14:29:40","date_gmt":"2025-01-16T13:29:40","guid":{"rendered":"https:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9803"},"modified":"2025-01-18T01:03:13","modified_gmt":"2025-01-18T00:03:13","slug":"zimorodek-nie-byl-ziemiorodkiem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/01\/16\/zimorodek-nie-byl-ziemiorodkiem\/","title":{"rendered":"Zimorodek nie by\u0142 ziemiorodkiem"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Czachorowski na blogu Profesorskie Gadanie poruszy\u0142 niedawno temat doprecyzowania swojej wiedzy przez zapytanie jednego z czat\u00f3w sztucznej inteligencji<\/a>. Rezultaty by\u0142y nie najgorsze, cho\u0107 par\u0119 b\u0142\u0119dnych informacji otrzyma\u0142. Mnie bardziej zaintrygowa\u0142a nie odpowied\u017a czat\u00f3w, a rezultat tradycyjnej weryfikacji.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Czachorowski zapyta\u0142 o etymologi\u0119 s\u0142owa „zimorodek”. Wyja\u015bnienie, \u017ce to co\u015b, co rodzi si\u0119 zim\u0105, nasuwa si\u0119 samo. Tak bardzo, \u017ce etymolodzy nabieraj\u0105 czujno\u015bci. To mo\u017ce by\u0107 przypadek tzw. etymologii ludowej, czyli \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu, kt\u00f3ry rzuca si\u0119 w oczy, ale jest b\u0142\u0119dny. Szkolny przyk\u0142ad to Cz\u0119stochowa. Etymologia ludowa m\u00f3wi, \u017ce miasto cz\u0119sto si\u0119 chowa za wzg\u00f3rzami, kiedy si\u0119 do niego podr\u00f3\u017cuje. Cz\u0119stochowa le\u017cy na Wy\u017cynie Ma\u0142opolskiej, krajobraz jest falisty i takie zjawisko mo\u017ce wyst\u0105pi\u0107. Brzmi przekonuj\u0105co. Ale \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w jest inny – jak w przypadku niemal ka\u017cdej miejscowo\u015bci nazwa z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 -owa pochodzi od za\u0142o\u017cyciela lub w\u0142a\u015bciciela. By\u0142 niejaki Cz\u0119stoch, a jego rzeczy by\u0142y Cz\u0119stochowe (tak jak psa\u0142terz by\u0142 Dawidowy albo Dawid\u00f3w). Pozna\u0144 pochodzi od jakiego\u015b Poznana, Lublin od Lubli itd.<\/p>\n\n\n\n

Etymologia ludowa czasem prowadzi do przekszta\u0142ce\u0144 s\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych etymologia si\u0119 zatar\u0142a (bo si\u0119ga tysi\u0119cy lat albo innego j\u0119zyka), w bardziej swojskie. Zajmowa\u0142 si\u0119 tym tematem jeden z tw\u00f3rc\u00f3w polskiego j\u0119zykoznawstwa, Miko\u0142aj Kruszewski – pracuj\u0105c w Kazaniu, analizowa\u0142 g\u0142\u00f3wnie j\u0119zyk rosyjski. Tam mr\u00f3wka przybra\u0142a form\u0119 maj\u0105c\u0105 przypomina\u0107 muraw\u0119, a rekrut zamieni\u0142 si\u0119 w niekruta.<\/p>\n\n\n\n

Zimorodek mo\u017ce by\u0107 przyk\u0142adem obu tych zjawisk. Rodzi (wykluwa) si\u0119 nie zim\u0105, a wiosn\u0105, wi\u0119c nazwa potraktowana dos\u0142ownie jest myl\u0105ca. Niekt\u00f3rzy podejrzewaj\u0105, \u017ce to zniekszta\u0142cenie, a pierwotn\u0105 nazw\u0105 by\u0142 ziemiorodek. Mniejsza ju\u017c z tym, czy ten gatunek ptaka gniazda wije na ziemi czy w ziemnych norkach. Ja s\u0142ysza\u0142em w\u0142a\u015bnie tak\u0105 wersj\u0119. Podobnie Czachorowski. Jeden z odpytywanych czat\u00f3w te\u017c (jak wiadomo, kolejna odpowied\u017a na to samo pytanie mog\u0142aby brzmie\u0107 inaczej).<\/p>\n\n\n\n

Czachorowski lubi dr\u0105\u017cy\u0107 etymologi\u0119 i pogrzeba\u0142. Zacz\u0105\u0142 od Wikipedii (kilkana\u015bcie lat temu by\u0142 jej do\u015b\u0107 aktywnym redaktorem) – obecna wersja artyku\u0142u podwa\u017ca trop ziemny i wskazuje na dawne przekonanie o rzekomym l\u0119gu zimowym. Wprowadzi\u0142 j\u0105 wikipedysta Gdarin w kwietniu 2017 r., powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na artyku\u0142 Borysia i Popowskiej-Taborskiej w ksi\u0105\u017cce slawistycznej z 1987. Do tego momentu wisia\u0142a w nim informacja o pierwotnym odniesieniu ziemnym, ale bez \u017ar\u00f3de\u0142, wprowadzona przez wikipedyst\u0119 Reytana w 2004 (w tym czasie Reytan deklarowa\u0142, \u017ce jest licealist\u0105 interesuj\u0105cym si\u0119 biologi\u0105 i medycyn\u0105, jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej – \u017ce jest studentem analityki medycznej, natomiast Gdarin o sobie za du\u017co nie pisze, za to jest jednym z bardziej aktywnych wikipedyst\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Zatem historia o tym, \u017ce zimorodek to zniekszta\u0142cona forma ziemiorodka, jest znana Czachorowskiemu, mnie i Reytanowi. Dzieli nas kilka lat, cho\u0107 wszyscy urodzili\u015bmy si\u0119 w PRL (tzn. r\u0119cz\u0119 za siebie i Czachorowskiego, kt\u00f3rego znam; deklaracja Reytana, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 informacji w internecie, mo\u017ce by\u0107 prawdziwa, ale nie musi). Artyku\u0142u Borysia i Popowskiej-Taborskiej nie widzia\u0142em poza tytu\u0142em i paroma cytowaniami, ale w sumie nie mam podstaw do podwa\u017cania informacji, kt\u00f3r\u0105 Gdarin podaje. Najwyra\u017aniej hipoteza zainteresowa\u0142a profesjonalnych etymolog\u00f3w i j\u0105 sfalsyfikowali.<\/p>\n\n\n\n

Rzecz w tym, \u017ce Czachorowski czy ja nie znali\u015bmy jej jako hipotezy, a tez\u0119. Gdzie\u015b kiedy\u015b j\u0105 us\u0142yszeli\u015bmy i przyswoili\u015bmy jako wiarygodn\u0105. Przynajmniej w moim przypadku musia\u0142o to by\u0107 na d\u0142ugo, zanim powsta\u0142a Wikipedia, a mo\u017ce nawet polski internet. Pozna\u0142em j\u0105 (i zapewne Czachorowski) w „starych dobrych czasach”, kiedy nie by\u0142o zalewu dezinformacji, a ludzie czerpali wiedz\u0119 nie z blog\u00f3w czy filmik\u00f3w na Youtubie, a ksi\u0105\u017cek wydawanych przez du\u017ce wydawnictwa, telewizji (gdy by\u0142y dost\u0119pne dwa programy czy zgo\u0142a jeden), wyk\u0142ad\u00f3w itd. \u0141atwo wpa\u015b\u0107 w pych\u0119, \u017ce pozyskiwa\u0142o si\u0119 wyselekcjonowan\u0105 i dobrze zweryfikowan\u0105 wiedz\u0119 – nie to, co teraz.<\/p>\n\n\n\n

Gdzie us\u0142ysza\u0142em lub przeczyta\u0142em o pierwsze\u0144stwie ziemiorodka? Nie ma szans, \u017cebym sobie przypomnia\u0142. Czy by\u0142 to jaki\u015b peerelowski program przyrodniczy w stylu „Zwierzy\u0144ca”? Czy jaka\u015b rozmowa w radiu (w Jedynce by\u0142y takie w latach 90.)? Na wyk\u0142adzie? Teza najwyra\u017aniej by\u0142a wiedz\u0105 powszechn\u0105 w\u015br\u00f3d przyrodnik\u00f3w wychowuj\u0105cych si\u0119 w p\u00f3\u017anym PRL, skoro i ja, i Czachorowski, pochodz\u0105c z zupe\u0142nie innych o\u015brodk\u00f3w, dzielimy to do\u015bwiadczenie. Najwyra\u017aniej kto\u015b z odpowiednim autorytetem rzuci\u0142 j\u0105 w przestrze\u0144 publiczn\u0105 i si\u0119 rozpowszechni\u0142a, cho\u0107 by\u0142a tylko mniemaniem niepopartym niczym. Na dobr\u0105 spraw\u0119 wygl\u0105da jak rozprawienie si\u0119 z mitem. Prosty lud my\u015bli, \u017ce w nazwie zimorodek ukrywa si\u0119 zima, a tak naprawd\u0119 pierwotnie by\u0142a tam ziemia. Tymczasem sama by\u0142a popularnonaukowym mitem.<\/p>\n\n\n\n

Nie tylko slawi\u015bci j\u0105 obalili, a do\u015bwiadczeni wikipedy\u015bci umie\u015bcili ich wniosek w Wikipedii. Czachorowski rzuci\u0142 okiem na par\u0119 publikacji o starych i zagranicznych nazwach zwierz\u0105t. Zauwa\u017cy\u0142, \u017ce zwi\u0105zek nazw tego ptaka z zim\u0105 nie jest ograniczony do wsp\u00f3\u0142czesnej polszczyzny. W paru j\u0119zykach ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w w lodzie. Jednocze\u015bnie nie notowano nazw ludowych zachowuj\u0105cych zwi\u0105zek z ziemi\u0105. Mniejsza z tym, co spowodowa\u0142o skojarzenie ptaka z zimnem, jest ono powszechne w Europie i nie ogranicza si\u0119 do j\u0119zyk\u00f3w, w kt\u00f3rych wyst\u0119puje podobie\u0144stwo do ziemi.<\/p>\n\n\n\n

Czachorowski, wskazuj\u0105c b\u0142\u0119dy pope\u0142nione przez czaty AI, por\u00f3wnuje je do ludzi, kt\u00f3rzy koloryzuj\u0105. Jeden z czat\u00f3w wskaza\u0142, \u017ce zimorodek nale\u017cy do rodziny siewkowatych, mnie nagminnie o r\u00f3\u017cnych glonach pisz\u0105, \u017ce s\u0105 sinicami. Czaty AI wybieraj\u0105 rzeczy cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142wyst\u0119puj\u0105ce – w definicji gatunk\u00f3w ptak\u00f3w wodnych cz\u0119sto wyst\u0119puje fraza „z rodziny siewkowatych”, wi\u0119c j\u0105 umie\u015bci\u0142 przy zimorodku, kt\u00f3ry nale\u017cy do du\u017co rzadziej wymienianej rodziny. Glony w tekstach popularnych to najcz\u0119\u015bciej sinice, wi\u0119c czat wykonuje tak\u0105 „heurystyk\u0119”. Przyznam, \u017ce sam czasem id\u0119 po linii najmniejszego oporu i nie maj\u0105c pewno\u015bci, wybieram z dost\u0119pnych opcji co\u015b bardziej prawdopodobnego, o czym pisa\u0142em dawno temu przy okazji niedoszukiwania si\u0119 sensacji<\/a>. Du\u017co zatem si\u0119 zmienia, ale tak naprawd\u0119 nie a\u017c tak du\u017co. Narzekanie, \u017ce kiedy\u015b to by\u0142y czasy, a dzi\u015b to tylko degradacja, nie ma sensu.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

ilustracja: Eugenio Bettoni „Storia naturale degli uccelli che nidificano in Lombardia : ad illustrazione della raccolta ornitologica dei fratelli ercole ed Ernesto Turati”, 1865<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stanis\u0142aw Czachorowski na blogu Profesorskie Gadanie poruszy\u0142 niedawno temat doprecyzowania swojej wiedzy przez zapytanie jednego z czat\u00f3w sztucznej inteligencji. Rezultaty by\u0142y nie najgorsze, cho\u0107 par\u0119 b\u0142\u0119dnych informacji otrzyma\u0142. Mnie bardziej zaintrygowa\u0142a nie odpowied\u017a czat\u00f3w, a rezultat tradycyjnej weryfikacji.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9811,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,11,4,57],"tags":[300,289,76,213,1195,800],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9803"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9803"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9803\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9818,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9803\/revisions\/9818"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9811"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9803"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9803"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9803"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}