{"id":9914,"date":"2025-03-23T09:16:57","date_gmt":"2025-03-23T08:16:57","guid":{"rendered":"https:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=9914"},"modified":"2025-03-23T16:35:54","modified_gmt":"2025-03-23T15:35:54","slug":"jak-wlasciwie-dzialaja-szczepionki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/03\/23\/jak-wlasciwie-dzialaja-szczepionki\/","title":{"rendered":"Jak w\u0142a\u015bciwie dzia\u0142aj\u0105 szczepionki?"},"content":{"rendered":"\n

Po pandemii covid-19 nie mia\u0142em w planach wraca\u0107 do tematu szczepionek. Kiedy jednak w szpitalach pojawiaj\u0105 si\u0119 pacjenci ci\u0119\u017cko chorzy na \u2013 wydawa\u0142oby si\u0119 \u2013 choroby dawno opanowane dzi\u0119ki szczepieniom, a ciesz\u0105cy si\u0119 niema\u0142ym poparciem kandydat na prezydenta nawo\u0142uje do odwo\u0142ania obowi\u0105zku szczepie\u0144, nale\u017ca\u0142oby przypomnie\u0107 o nich kolejny raz.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Zacznijmy od podstaw. Czym w\u0142a\u015bciwie jest szczepionka? Jak dzia\u0142a? <\/p>\n\n\n\n

Odporno\u015b\u0107 zapewnia uk\u0142ad immunologiczny. To wbrew pozorom bardzo trudne i zagmatwane zagadnienie. Sam\u0105 odporno\u015b\u0107 dzieli si\u0119 na naturaln\u0105 i sztuczn\u0105, czynn\u0105 i biern\u0105, nieswoist\u0105 i swoist\u0105 czy te\u017c wrodzon\u0105 i nabyt\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Zastan\u00f3wmy si\u0119 nad tym ostatnim podzia\u0142em. Pierwsz\u0105 lini\u0105 obrony przed chorobotw\u00f3rczymi drobnoustrojami jest sk\u00f3ra, a miejscami szczeg\u00f3lnie lubianymi przez zarazki s\u0105 s\u0142abiej chronione b\u0142ony \u015bluzowe, a wi\u0119c jama ustna i nosowa, odbyt, pochwa i drogi moczowe. Przez z\u0142uszczaj\u0105cy si\u0119 martwy nab\u0142onek wielowarstwowy p\u0142aski, tworz\u0105cy ludzki nask\u00f3rek, naprawd\u0119 zwykle nie ma sensu si\u0119 przebija\u0107, chyba \u017ce jest si\u0119 tropikaln\u0105 przywr\u0105 krwi.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c \u015blina czy \u0142zy zawieraj\u0105 substancje chroni\u0105ce przed drobnoustrojami, np. lizozym rozk\u0142adaj\u0105cy \u015bciany kom\u00f3rkowe bakterii. Wnikaj\u0105ce g\u0142\u0119biej zarazki natykaj\u0105 si\u0119 na kolejne bariery.<\/p>\n\n\n\n

Receptory rozpoznaj\u0105ce wzorce wykrywaj\u0105 podstawowe sk\u0142adniki kom\u00f3rki bakteryjnej, jak lipopolisacharydy, lipoproteiny, mannany, kwasy nukleinowe. Bia\u0142ka uk\u0142adu dope\u0142niacza wgryzaj\u0105 si\u0119 w b\u0142ony kom\u00f3rkowe bakterii, tworz\u0105c kompleks atakuj\u0105cy b\u0142on\u0119, dr\u0105\u017c\u0105cy w niej otwory. Sk\u0142ad kom\u00f3rki \u017cywego organizmu jest znacz\u0105co r\u00f3\u017cny od sk\u0142adu chemicznego otoczenia, a te r\u00f3\u017cnice st\u0119\u017ce\u0144 odpowiadaj\u0105 za wytworzenie si\u0119 potencja\u0142u elektrycznego po obu stronach b\u0142ony1<\/a><\/sup>. R\u00f3wnowaga po obu stronach oznacza brak mo\u017cliwo\u015bci przeprowadzania metabolizmu i \u015bmier\u0107 kom\u00f3rki.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Kompleks atakuj\u0105cy b\u0142on\u0119. Extracellular fluid \u2013 p\u0142yn zewn\u0105trzkom\u00f3rkowy, Cell membrane \u2013 b\u0142ona kom\u00f3rki bakteryjnej, Complement protein \u2013 bia\u0142ka uk\u0142adu dope\u0142niacza tworz\u0105ce kompleks. Brazucs, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 3.0<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jakkolwiek gro\u017anie by to brzmia\u0142o, zwykle nie wystarcza. Bakterie miliony lat ewoluowa\u0142y, by wymyka\u0107 si\u0119 naszym (i naszych przodk\u00f3w) mechanizmom obronnym. Wymagaj\u0105 bardziej swoistych sposob\u00f3w radzenia sobie z nimi.<\/p>\n\n\n\n

Znacznie skuteczniejsze od wrodzonych, nieswoistych mechanizm\u00f3w okazuj\u0105 si\u0119 przeciwcia\u0142a. Te skomplikowane cz\u0105steczki bia\u0142ka (immunoglobuliny) tworz\u0105 rowek zdolny po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 ze specyficznym antygenem, zwykle tworzonym przez kilka po\u0142\u0105czonych reszt aminokwasowych pochodz\u0105cych z bakteryjnego czy wirusowego bia\u0142ka. Przeciwcia\u0142a produkowane s\u0105 przez limfocyty B, a zw\u0142aszcza ich pobudzon\u0105 form\u0119: plazmocyty.<\/p>\n\n\n\n

W szkole ucz\u0105, \u017ce krwinki dziel\u0105 si\u0119 na czerwone, bia\u0142e i p\u0142ytki krwi. Na studiach licealna wiedzy ko\u0144czy si\u0119 zwykle oblaniem czy wyrzuceniem z zaj\u0119\u0107 przez gro\u017aniejszego wyk\u0142adowc\u0119 b\u0105d\u017a u\u015bmiechem politowania \u0142agodniejszego. Rodzaje bia\u0142ych krwinek (leukocyt\u00f3w) liczy si\u0119 obecnie w setkach, a limfocyty B nale\u017c\u0105 do jednej z wa\u017cniejszych ich grup. S\u0105 te\u017c limfocyty T, bezpo\u015brednio rozpoznaj\u0105ce drobnoustroje i cytotoksyczne, ale te\u017c regulatorowe i pomocy. Inne jeszcze kom\u00f3rki rozpoznaj\u0105 cia\u0142a obce ob\u0142adowane przeciwcia\u0142ami i je fagocytuj\u0105 (po\u017ceraj\u0105 i trawi\u0105).<\/p>\n\n\n\n

Podczas rozwoju osobniczego tworzy si\u0119 wiele limfocyt\u00f3w tworz\u0105cych przeciwcia\u0142a czy posiadaj\u0105cych receptory rozpoznaj\u0105ce w\u0142asne tkanki. Zwykle s\u0105 usuwane. Ale nieraz udaje im si\u0119 przetrwa\u0107 albo pojawiaj\u0105 si\u0119 ponownie i atakuj\u0105 w\u0142asne cia\u0142o, jak w cukrzycy (przeciwcia\u0142a przeciwko w\u0142asnej trzustce), chorobie Hashimoto (przeciwko tarczycy) czy zespole PANDAS (przeciwko w\u0142asnym j\u0105drom podstawnym, wywo\u0142uj\u0105ce objawy przypominaj\u0105ce zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, powstaj\u0105ce po infekcji paciorkowcowej).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Przeciwcia\u0142o. \u0141a\u0144cuchy lekkie i ci\u0119\u017cki tworz\u0105 rowki rozpoznaj\u0105ce okre\u015blone antygeny. DBCLS, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 4.0<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wynika z tego, \u017ce kluczem jest rozpoznanie wroga. Niestety mikroorganizmy ca\u0142y czas si\u0119 zmieniaj\u0105 i to rozpoznanie staraj\u0105 si\u0119 uniemo\u017cliwi\u0107. Nie mamy i nie mo\u017cemy mie\u0107 przeciwcia\u0142 na wszystkie mikroorganizmy \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Po pierwszym kontakcie z zarazkiem dominuj\u0105 na pocz\u0105tku ma\u0142o swoiste, ma\u0142o awidne (zach\u0142anne) przeciwcia\u0142a klasy M. Z czasem dochodzi do wytworzenia znacznie bardziej specyficznych, skuteczniejszych, lepiej rozpoznaj\u0105cych antygeny mikroorganizm\u00f3w przeciwcia\u0142 klasy G.<\/p>\n\n\n\n

Teza, jakoby\u015bmy mieli to samo DNA we wszystkich kom\u00f3rkach organizmu, jest kolejnym szkolnym uproszczeniem. W rzeczywisto\u015bci limfocyty r\u00f3\u017cn\u0105 si\u0119 genami uk\u0142adu odporno\u015bciowego. Po pierwsze, geny te maj\u0105 bardzo specyficzn\u0105 budow\u0119, pozwalaj\u0105c\u0105 na wycinanie pewnych fragment\u00f3w i budowanie funkcjonalnego genu jak z klock\u00f3w lego. Ponadto podczas podzia\u0142u kom\u00f3rkowego przepisuje je polimeraza DNA pope\u0142niaj\u0105ca liczne b\u0142\u0119dy, a cz\u0119sto nawet dorzucaj\u0105ca losowe zasady azotowe czy te\u017c przepisuj\u0105ca niekt\u00f3re kawa\u0142ki od ty\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

W efekcie powstaj\u0105ce nowe limfocyty r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od swoich rodzic\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich lepiej rozpoznaje dany antygen i w\u0142a\u015bnie te dziel\u0105 si\u0119 dalej. Co wi\u0119cej, po infekcji powstaj\u0105 tzw. limfocyty T pami\u0119ci, przechowuj\u0105ce informacje o danym intruzie przez lata. W razie kolejnej infekcji obecne ca\u0142y czas w niewielkiej liczbie immunoglobuliny G o du\u017cej swoisto\u015bci b\u0119d\u0105 czeka\u0107, a dosy\u0107 szybko wyprodukowane zostan\u0105 ich du\u017ce liczby. Dlatego diagnozuj\u0105c \u015bwie\u017c\u0105 infekcj\u0119, oznaczy\u0107 nale\u017cy przeciwcia\u0142a klasy M, chc\u0105c na za\u015b wiedzie\u0107, czy pacjent w og\u00f3le przeby\u0142 chorob\u0119, szukamy przeciwcia\u0142 klasy G. To tzw. odporno\u015b\u0107 nabyta.<\/p>\n\n\n\n

Dziecko przez pewien czas otrzymuje przeciwcia\u0142a jeszcze innej klasy (A) w mleku matki, p\u00f3\u017aniej jednak musi wytworzy\u0107 odporno\u015b\u0107 samodzielnie. Mo\u017ce uczy\u0107 si\u0119 na rzeczywistej infekcji, ale wtedy cz\u0119sto bywa za p\u00f3\u017ano. B\u0142onica jest ci\u0119\u017ck\u0105 chorob\u0105 – b\u0142ony rzekome zamykaj\u0105 wej\u015bcie do dr\u00f3g oddechowych, gro\u017c\u0105c uduszeniem. T\u0119\u017cec przebiega z silnymi skurczami mi\u0119\u015bni prowadz\u0105cymi niekiedy do z\u0142amania kr\u0119gos\u0142upa. Krztusiec r\u00f3wnie\u017c bierze sobie za cel uk\u0142ad oddechowy. Odra, wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce \u0142agodniejsza, te\u017c mo\u017ce mie\u0107 ci\u0119\u017ckie powik\u0142ania, w tym podostre stwardniej\u0105ce zapalenie m\u00f3zgu niechybnie prowadz\u0105ce do zgonu. Nawet banalna \u2013 niby \u2013 ospa wietrzna mo\u017ce zaatakowa\u0107 i zniszczy\u0107 oko czy m\u00f3zg.<\/p>\n\n\n\n

Znacznie bezpieczniej poda\u0107 zabite kom\u00f3rki bakterii czy inaktywowanego wirusa (trudno m\u00f3wi\u0107 o zabitych wirusach, jako \u017ce nie s\u0105 one w pe\u0142ni \u017cywe). Jeszcze lepiej dostarczy\u0107 wyizolowane czy zsyntetyzowane same antygeny zarazk\u00f3w, ewentualnie, jak w przypadku covid, instrukcj\u0119, za pomoc\u0105 kt\u00f3rej organizm ludzki sam zsyntetyzuje niewielk\u0105 ilo\u015b\u0107 antygenu<\/a>, z kt\u00f3rym nauczy si\u0119 walczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Poza osp\u0105 wietrzn\u0105 chor\u00f3b tych w zasadzie od lat si\u0119 nie widuje. Zmasowany wysi\u0142ek starszych pokole\u0144 sprawi\u0142, \u017ce przeci\u0119tny student medycyny nie ma jak si\u0119 nauczy\u0107 rozpoznawa\u0107 je czy leczy\u0107. Wyszczepienie prawie ca\u0142ej populacji skutecznie chroni przed rozsiewaniem si\u0119 chor\u00f3b zaka\u017anych \u2013 tak\u017ce tych, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 si\u0119 szczepi\u0107 z powodu przeciwwskaza\u0144 medycznych (tak, szczepienia nie s\u0105 dla wszystkich, dlatego przed zabiegiem konieczne jest badanie) b\u0105d\u017a u kt\u00f3rych szczepienia nie zadzia\u0142aj\u0105 (osoby po przeszczepie, z niedoborami odporno\u015bci lub po prostu maj\u0105ce pecha \u2013 np. szczepionka na wirusowe zapalenie w\u0105troby typu B dzia\u0142a na 19 na 20 os\u00f3b).<\/p>\n\n\n\n

Tutaj dochodzimy do sytuacji przypominaj\u0105cej tylko troch\u0119 dylemat wsp\u00f3lnego pastwiska s\u0142u\u017c\u0105cego ca\u0142ej wsi, ale nara\u017conego na nadmierny wypas przez samolubne jednostki. Pastwisko w postaci bezpiecze\u0144stwa zafundowa\u0142y nam przesz\u0142e pokolenia i funduje nadal zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zaszczepionych, tak\u017ce \u017ceruj\u0105cym na nich nieszczepi\u0105cym si\u0119 pasa\u017cerom na gap\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Istotnie, szczepienia mog\u0105 powodowa\u0107 dzia\u0142ania niepo\u017c\u0105dane \u2013 jak ka\u017cda procedura medyczna, a w zasadzie ka\u017cdy wyb\u00f3r w \u017cyciu. Zdarza si\u0119, \u017ce pacjent jedzie kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w celem zasi\u0119gni\u0119cia drugiej opinii o bezpiecze\u0144stwie pewnego leczenia. Taka podr\u00f3\u017c cz\u0119sto stwarza wi\u0119ksze ryzyko zgonu ni\u017c sama terapia. Z powodu wypadk\u00f3w drogowych umiera w Polsce kilka tysi\u0119cy os\u00f3b rocznie, niepor\u00f3wnywalnie wi\u0119cej ni\u017c z powodu szczepie\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie mo\u017cna dosta\u0107 reakcji alergicznej na w zasadzie ka\u017cdy sk\u0142adnik szczepionki, ale podobnie mo\u017cna zareagowa\u0107 na prawie ka\u017cdy sk\u0142adnik po\u017cywienia. S\u0142awne napisy „produkt mo\u017ce zawiera\u0107 \u015bladowe ilo\u015bci orzech\u00f3w arachidowych\u201d maj\u0105 za zadanie zdj\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 z producenta: tak, ka\u017cdy z tych produkt\u00f3w u osoby uczulonej (niekoniecznie tego \u015bwiadomej i wykazuj\u0105cej wcze\u015bniej jakiekolwiek objawy) mo\u017ce spowodowa\u0107 zgon. Tak jak ryby, owoce morza, warzywa, owoce, a poza \u017cywno\u015bci\u0105 jad owad\u00f3w, py\u0142ki drzew czy odchody wszechobecnych roztoczy kurzu domowego.<\/p>\n\n\n\n

Jak kiedy\u015b pisa\u0142em, w medycynie nie ma ca\u0142kowicie bezpiecznych rozwi\u0105za\u0144<\/a>. Mo\u017cemy zda\u0107 si\u0119 na mniej czy bardziej bezpieczne, a szczepienie jest ewidentnie bezpieczniejsze od nieszczepienia<\/a>. Dzia\u0142ania niepo\u017c\u0105dane wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 ze znacznie mniejszym ryzykiem ci\u0119\u017ckich powik\u0142a\u0144 i zgon\u00f3w ni\u017c niezaszczepienie si\u0119. A je\u017celi \u2013 zapytaj\u0105 nieprzekonani \u2013 dostan\u0119 powa\u017cnych objaw\u00f3w niepo\u017c\u0105danych? C\u00f3\u017c, pechowcy si\u0119 zdarzaj\u0105. Ale w\u015br\u00f3d niezaszczepionych tacy pechowcy zdarzaj\u0105 si\u0119 znacznie cz\u0119\u015bciej.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n

  1. Dla bardziej zaawansowanego czytelnika: gwoli \u015bcis\u0142o\u015bci nie chodzi o r\u00f3\u017cnic\u0119, tylko o logarytm naturalny ilorazu st\u0119\u017ce\u0144 molowych po obu stronach membrany p\u00f3\u0142przepuszczalnej \u21a9\ufe0e<\/a><\/li><\/ol>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    W szpitalach pojawiaj\u0105 si\u0119 pacjenci ci\u0119\u017cko chorzy na \u2013 wydawa\u0142oby si\u0119 \u2013 choroby dawno opanowane dzi\u0119ki szczepieniom.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9929,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"[{\"content\":\"Dla bardziej zaawansowanego czytelnika: gwoli \u015bcis\u0142o\u015bci nie chodzi o r\u00f3\u017cnic\u0119, tylko o logarytm naturalny ilorazu st\u0119\u017ce\u0144 molowych po obu stronach membrany p\u00f3\u0142przepuszczalnej\",\"id\":\"f1bf302c-6584-4dbc-8fa5-5ca845683dda\"}]"},"categories":[241,196,204],"tags":[303,38,600,302,714,1219,178],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9914"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9914"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9914\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9935,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9914\/revisions\/9935"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9929"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9914"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9914"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9914"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}