Nieco ponad rok temu jedno rodowito g\u00f3rolka i jedno rozmi\u0142owano w g\u00f3rak ceperka wyryktowa\u0142y wsp\u00f3lnie ksi\u0105zke Zakopane odkopane<\/i>. Juz wom zre\u015btom o tym gwarzy\u0142ek – we wpisie z 20 stycnia \u0142o\u0144skiego rocku. A ca\u0142kiem niedowno – jeden rodowity g\u00f3rol i jeden rozmi\u0142owany w g\u00f3rak ceper wyryktowali wsp\u00f3lnie inksom ksi\u0105zke – Kruca fuks<\/i> (nie jako jedno s\u0142owo, ino jako dwa, no ale nie bedziemy sie przecie wadzili, jak to trza pisa\u0107). Cyli wygl\u0105do na to, ze i u bab, i u ch\u0142op\u00f3w wsp\u00f3\u0142praca g\u00f3ralsko-cepersko kwitnie. Co sie zre\u015btom i g\u00f3rolkom, i g\u00f3rolom, i ceperkom, i ceprom barzo piknie kwoli. Haj.<\/p>\n
Kim s\u0105 autorzy Kruca fuksa<\/i>? Ano dziennikorzami Gazety Wyborcej. Jeden z nik to pon Bart\u0142omiej Kura\u015b – g\u00f3rol z Nowego Targu. Drugi to pon Pawe\u0142 Smole\u0144ski, ft\u00f3ry wprowdzie g\u00f3rolem nie jest, ale kawa\u0142 dzieci\u0144stwa i m\u0142odo\u015bci przezy\u0142 w Ko\u015bcielisku, wi\u0119c o g\u00f3rak i g\u00f3rolak wie niema\u0142o.<\/p>\n
Cym jest ta ksi\u0105zka? Mozno pedzie\u0107, ze autorskom encyklopediom Podhola, wyryktowanom kapecke na powoznie, a kapecke z humorem. I przyprawiono kapeckom t\u0119sknicy obu pon\u00f3w za downymi g\u00f3rami, g\u00f3rami z tyk cas\u00f3w, kie pon Kura\u015b by\u0142 jesce ma\u0142ym Kurasickiem, a pon Smole\u0144ski ma\u0142ym Smolenickiem.<\/p>\n
Fto Kruca fuksa<\/i> pocyto, ten dowie sie wielu barzo ciekawyk rzecy o oscypku, o holnym, o r\u00f3znyk hyrnyk ludziak Podhola… Ba jest tyz tamok jedno rzec, ft\u00f3ro zdziwi\u0142a mnie sakramencko. Wiecie co? Ano fragment po\u015bwi\u0119cony tytu\u0142owemu bohaterowi ksi\u0105zki. Ot\u00f3z wed\u0142ug pona Smole\u0144skiego okrzyk krucafuks<\/i> wcale nie jest starodownym zawo\u0142aniem, ino ca\u0142kiem nowym, wywodz\u0105cym sie z hyrnego serialu z ponem Perepeczkom w roli g\u0142\u00f3wnej. Janosik mia\u0142 dw\u00f3ch kumpli<\/i> – pado pon Smole\u0144ski – Kwiczo\u0142a i Pyzdr\u0119 – granych przez Bogusza Bilewskiego i Witolda Pyrkosza. I to oni, a zw\u0142aszcza rubaszny Kwiczo\u0142, m\u00f3wili co chwila „kruca fuks”, powtarzali „kruca fuks” w ka\u017cdej sytuacji i na ka\u017cd\u0105 okoliczno\u015b\u0107. Tak „kruca fuks” trafi\u0142o na Podhale, cho\u0107 najpewniej wielu ludzi uzna, \u017ce by\u0142o inaczej.<\/i>* Na m\u00f3j dusiu! Nie ino ludzi! Ps\u00f3w tyz! Bo jo pod Turbaczem (nie tylko w mojej wsi) nie roz s\u0142yso\u0142ek staryk g\u00f3roli uzywaj\u0105cyk krucafuksa i jakosi nie widzi mi sie, coby oni naucyli sie tego s\u0142owa z telewizji. S\u0142owo to – w ik ustak – wygl\u0105da\u0142o mi na barzo stare, moze nawet bocuj\u0105ce casy oryginalnego Janosika. Haj.<\/p>\n
Juz fcio\u0142ek zac\u0105\u0107 cudowa\u0107, co w tej ksi\u0105zce o tym bidnym krucafuksie wypisujom, kie dalej wycyto\u0142ek, ze w rodzinie Kurasiowego szwagra Zdziska – ze znanego g\u00f3ralskiego rodu Nowobilskich wywodz\u0105cego si\u0119 z gorcza\u0144skiego przysi\u00f3\u0142ka Studzionki w Ochotnicy G\u00f3rnej – twierdz\u0105 jednak, \u017ce ich ciotka przeklina\u0142a „kruca fuks” przy ka\u017cdej okazji d\u0142ugo przed tym, nim Marek Perepeczko zagra\u0142 filmowego Janosika.<\/i>**<\/p>\n
Hmm… Te Studzionki tyz som pod Turbaczem… A zatem… moze i pon Smole\u0144ski mo racje, i jo wroz ze \u015bwagrem pona Kurasia jom momy? Moze po prostu pod Turbaczem krucafuks by\u0142 obecny przed powstaniem serialu Janosik<\/i>, a pod Giewontem dopiero po? Tak se my\u015ble, ze worce dok\u0142adniej zg\u0142\u0119bi\u0107 zywobycie tego s\u0142owa. Bo przecie ma\u0142o ft\u00f3re s\u0142\u00f3wko w g\u00f3ralskiej gwarze jest jaz tak pikne. Niek wi\u0119c nase Ministerstwo Nauki nie za\u0142uje dutk\u00f3w, ino niek do ik jak najwi\u0119cej na granty dlo tyk naukowc\u00f3w, ft\u00f3rzy bedom fcieli ryktowa\u0107 pikne badania w dziedzinie krucafuksologii. Haj.<\/p>\n
O cym jesce pon Smole\u0144ski i pon Kura\u015b napisali w swej ksi\u0105zce? A na przik\u0142ad o ponu Wojciechu Fortunie. Tym hyrnym ponu Fortunie, co to zdoby\u0142 z\u0142oty medal w Sapporo w 1972 rocku, a potem… jaze 11 rok\u00f3w trza by\u0142o pocka\u0107, jaz urodzi sie kolejno osoba, zdolno zdoby\u0107 dlo nos z\u0142oty medal na zimowej olimpiadzie (kie za\u015b sie urodzi\u0142a – to trza by\u0142o pocka\u0107 jesce 27 rok\u00f3w, jaz uro\u015bnie i go zdob\u0119dzie). Dowiecie sie stamtela, ze w latach 80. i 90. Fortuna zarabia\u0142 na \u017cycie jako kierowca – je\u017adzi\u0142 po Zakopanem w\u0142asn\u0105 taks\u00f3wk\u0105, potem minibusem. Wozi\u0142 go\u015bci do Ku\u017anic pod doln\u0105 stacj\u0119 kolejki linowej na Kasprowy Wierch<\/i> […] Tury\u015bci zwykle nie mieli poj\u0119cia, kto jest ich szoferem<\/i>.***<\/p>\n
No i teroz, ostomili, we\u017amy se takiego statystycnego turyste, ft\u00f3ry w rokak osiemdziesiontyk abo dziewi\u0119\u0107dziesiontyk ubieg\u0142ego wieku je\u017adzi\u0142 po Zakopanem taks\u00f3wkom abo minibusikiem. Jakie jest prowdopodobie\u0144stwo, ze taki ftosi mio\u0142 za kierowce samiu\u0107kiego pona Fortune? Jo se my\u015ble – ze to zalezy. Je\u015bli ftosi nie wie i nigdy sie nie dowie, ze nas mistrz z Sapporo wozi\u0142 ludzi pod Giewontem – to takie prowdopodobie\u0144stwo jest niewielkie. Je\u015bli ftosi wie, ale jest mu sy\u0107ko jedno, kogo mio\u0142 za kierowce – to prowdopodobie\u0144stwo tyz jest niewielkie. A co je\u015bli ftosi wie i barzo by fcio\u0142, coby sie okaza\u0142o, ze sam pon Fortuna go wozi\u0142? No c\u00f3z… teoretycnie sanse som tutok nie wi\u0119kse niz w pozosta\u0142yk dw\u00f3k przipadkak. Ale tylko teoretycnie… Bo zauwozcie, ze tak sie jakosi dzieje, ze z osobom pona Fortuny furt zwi\u0105zane jest pikne scyn\u015bcie. Cy to wyniko z nazwiska tego pona, cy z inksego powodu – tego nie wiem, ale tak sie dzieje i \u015blus. Po\u017arejmy: w 1972 rocku ten pon w og\u00f3le nie mio\u0142 jecha\u0107 na olimpiade. Potrzebowo\u0142 naprowde duzo scyn\u015bcia, coby plany sie zmieni\u0142y i coby go jednak tamok zabrano. No i uda\u0142o sie! Zabrano go! Cho\u0107 nie zmieni\u0142o to faktu, ze w tym Sapporo w\u0142a\u015bciwie nifto nie dawo\u0142 mu sans na zdobycie cho\u0107by najmarniejsego medalu – a co dopiero z\u0142otego. Tymcasem znowu sie uda\u0142o! Zdoby\u0142! Potem jego zywobycie potocy\u0142o sie tak, jak sie potocy\u0142o: by\u0142a praca kierowcy, by\u0142a Hameryka, by\u0142y r\u00f3zne inkse rzecy, a w\u015br\u00f3d nik… gorzo\u0142ka. Barzo duzo gorzo\u0142ki. Bidok wpod\u0142 w jej sid\u0142a. I znowu potrzebowo\u0142 miema\u0142o scyn\u015bcia, coby sie z tyk side\u0142 wyzwoli\u0107. Ale uda\u0142o sie po roz kolejny! Wyzwoli\u0142 sie piknie! Cho\u0107 ocywi\u015bcie nie zaskodzi, kie bedziemy trzymali kciuki, coby ta gorzo\u0142ka nie zniewoli\u0142a go znowu. Haj.<\/p>\n
Tak wi\u0119c, ostomili, cy komusi z wos w ci\u0105gu ostatnik dw\u00f3k dekad XX wiecku zdarzy\u0142o sie przejecha\u0107 po Zakopanem taks\u00f3wkom abo busikiem? A je\u015bli sie zdarzy\u0142o, cy fcieliby\u015bcie, coby sie okaza\u0142o, ze wasym ponem kierowcom by\u0142 pon Fortuna we w\u0142asnej osobie? Fcecie, coby sie okaza\u0142o, ze mieli\u015bcie to scyn\u015bcie? Spokojnie – mieli\u015bcie je. Mozecie z cystym sumieniem kwoli\u0107 sie przed sy\u0107kimi znajomymi: Heeeej! A mnie to sam mistrz olimpijski po Zakopanem wozi\u0142.<\/p>\n
Hau!<\/p>\n
* B. Kura\u015b, P. Smole\u0144ski, Kruca fuks. Alfabet g\u00f3ralski<\/i>, Agora SA, Warszawa 2013, s. 142.
\n** Ibidem, s. 143.
\n*** Ibidem, s. 56.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nieco ponad rok temu jedno rodowito g\u00f3rolka i jedno rozmi\u0142owano w g\u00f3rak ceperka wyryktowa\u0142y wsp\u00f3lnie ksi\u0105zke Zakopane odkopane. Juz wom zre\u015btom o tym gwarzy\u0142ek – we wpisie z 20 stycnia \u0142o\u0144skiego rocku. A ca\u0142kiem niedowno – jeden rodowity g\u00f3rol i jeden rozmi\u0142owany w g\u00f3rak ceper wyryktowali wsp\u00f3lnie inksom ksi\u0105zke – Kruca fuks (nie jako jedno […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1981"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1981"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1981\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1986,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1981\/revisions\/1986"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1981"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1981"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/owczarek\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1981"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}