Par\u0119 ostatnich tygodni mia\u0142o dla mnie posmak hetma\u0144ski. Najpierw udziela\u0142em si\u0119 w przygotowaniu IV Turnieju Hetma\u0144skiego, zorganizowanego w \u0141odzi 31 marca, kt\u00f3ry by\u0142 potem komentowany na forach i blogach, a zapewne jeszcze b\u0119dzie na \u0142amach, za\u015b w ostatnich dniach otrzyma\u0142em mail z ciekaw\u0105 hetma\u0144sk\u0105 informacj\u0105. Nie chodzi oczywi\u015bcie o histori\u0119, militaria ani szachy. By\u0107 mo\u017ce niekt\u00f3rzy z Pa\u0144stwa ju\u017c si\u0119 domy\u015blaj\u0105, \u017ce mowa b\u0119dzie o krzy\u017c\u00f3wkach.<\/p>\n
Od dwunastu lat pr\u00f3bujemy z kolegami zaszczepia\u0107 w Polsce angielsk\u0105 odmian\u0119 krzy\u017c\u00f3wki zwan\u0105 przez wyspiarzy cryptic crossword. W Wielkiej Brytanii to odmiana podstawowa. W innych krajach, tak\u017ce angloj\u0119zycznych, mniej popularna, zwykle niszowa, a najcz\u0119\u015bciej prawie lub zupe\u0142nie nieznana.
\nW gruncie rzeczy przeszczep si\u0119 przyj\u0105\u0142 – w\u0142a\u015bnie jako krzy\u017c\u00f3wka hetma\u0144ska (nazwa podkre\u015bla rang\u0119 zadania) – ale gdybym napisa\u0142, \u017ce ma „liczne grono zagorza\u0142ych zwolennik\u00f3w”, to s\u0142owo „liczne” by\u0142oby raczej przesad\u0105. I nic dziwnego, bo dla konsument\u00f3w zwyk\u0142ych krzy\u017c\u00f3wek – nie tylko tych, kt\u00f3rzy wpisuj\u0105 litery w kratki g\u0142\u00f3wnie dla zabicia czasu – nie jest to danie lekkostrawne, cho\u0107 mo\u017cna si\u0119 w nim rozsmakowa\u0107.<\/p>\n
Ju\u017c w latach 20. minionego wieku, czyli u zarania mody na krzy\u017c\u00f3wki, ich angielscy autorzy doszli do wniosku, \u017ce odgadywanie wyrazu na podstawie opisu zwi\u0105zanego z jego znaczeniem jest tylko p\u00f3\u0142rozrywk\u0105. Czemu\u017c by zabawy tre\u015bci\u0105 nie uzupe\u0142ni\u0107 igraniem form\u0105? Ostatecznie po\u0142\u0105czenie formy z tre\u015bci\u0105 nast\u0105pi\u0142o w prasie angielskiej na prze\u0142omie lat 40. i 50., a za ojca cryptic crossword uchodzi Derrick Somerset Macnutt, znany pod pseudonimem Ximenes, autor krzy\u017c\u00f3wek w tygodniku „The Observer”.<\/p>\n
Za zwiastun kryptozabawy uwa\u017ca si\u0119 \u017cart Ximenesa w zwyk\u0142ej krzy\u017c\u00f3wce: obja\u015bnienie „town in Czechoslovakia”. Efektem by\u0142a lawina list\u00f3w i telefon\u00f3w zarzucaj\u0105cych autorowi b\u0142\u0105d: „pasowa\u0142oby BRNO, bo ostatnia litera si\u0119 zgadza, ale z pozosta\u0142ymi chyba co\u015b nie gra”. A jednak wszystko gra\u0142o. Miastem w Czechos\u0142owacji okaza\u0142a si\u0119… stolica Norwegii, poniewa\u017c „CzechOSLOvakia”.<\/p>\n
\u017bart Ximenesa jest typowym obja\u015bnieniem hetma\u0144skim, czyli sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci:
\n– jednej tradycyjnej, ale bardzo og\u00f3lnikowej (town),
\n– drugiej umo\u017cliwiaj\u0105cej odgadni\u0119cie wyrazu w rezultacie zabawy s\u0142owno-literowej (in Czechoslovakia).
\nKolejno\u015b\u0107 cz\u0119\u015bci mo\u017ce by\u0107 dowolna, a ustalenie, gdzie ko\u0144czy si\u0119 jedna, a zaczyna druga, to tak\u017ce zagadka – zwykle nie\u0142atwa, bo obja\u015bnienie tworzy sp\u00f3jn\u0105, cho\u0107 cz\u0119sto dziwacznie brzmi\u0105c\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.
\nPolskimi odpowiednikami \u017cartu Ximenesa s\u0105: „wulkan w Wietnamie” i „g\u00f3ry w Skandynawii”. Czy kto\u015b zna albo znajdzie inne geograficzne?<\/p>\n
R\u00f3\u017cnych mo\u017cliwo\u015bci \u017conglerki s\u0142owami i literami jest sporo. Poni\u017cej przedstawiam kilka podstawowych, wspartych przyk\u0142adami zawieraj\u0105cych je obja\u015bnie\u0144 hetma\u0144skich. W przyk\u0142adach bardzo istotne s\u0105 oczywi\u015bcie sposoby zakamuflowanego, cho\u0107 zwykle prostego informowania o tym, w jaki spos\u00f3b nale\u017cy pogra\u0107 form\u0105. Tradycyjne cz\u0119\u015bci obja\u015bnie\u0144 s\u0105 wyt\u0142uszczone.<\/p>\n
1. kamufla\u017ce, czyli podobne do „Czechoslovakia” ukrywanie s\u0142\u00f3w w tekstach: Sposob\u00f3w ci\u0119cia, gi\u0119cia, miksowania i zlepiania liter i s\u0142\u00f3w jest niema\u0142o, ale znaj\u0105c podstawowe przyk\u0142ady i zasady, mo\u017cna w praktyce z mniejszym lub wi\u0119kszym trudem oraz z przyjemno\u015bci\u0105 radzi\u0107 sobie z innymi. Zwykle w jednym obja\u015bnieniu wyst\u0119puje wi\u0119cej ni\u017c jedna gierka. Warto tak\u017ce doda\u0107, \u017ce przy odgadywaniu interpunkcj\u0119 mo\u017cna ignorowa\u0107, je\u015bli wyst\u0119puje. Smakosz\u00f3w do degustacji namawia\u0107 nie musz\u0119, a gdzie mog\u0105 spr\u00f3bowa\u0107 si\u0142 nowicjusze – o tym za chwil\u0119.<\/p>\n G\u0142\u00f3wnym or\u0119downikiem hetma\u0144stwa jest polski Ximenes – Adam Sumera, anglista i germanista, docent Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, a tak\u017ce ceniony autor zada\u0144 szaradziarskich, w tym pierwszej polskiej cryptic crossword, opublikowanej w numerze 9\/1994 „\u015awiata Krzy\u017c\u00f3wek”. Drugi nie mniej zas\u0142u\u017cony hetma\u0144ski adiutant (regimentarz?), Grzegorz Jurek, by\u0142 wydawc\u0105, kt\u00f3ry nie tylko zaproponowa\u0142 nazw\u0119 i udost\u0119pni\u0142 \u0142amy swoich pism nowemu zadaniu, ale tak\u017ce zorganizowa\u0142 pierwszy (1995) i drugi (1999) turniej hetma\u0144ski – w obu bra\u0142o udzia\u0142 kilka tysi\u0119cy os\u00f3b. Niestety, dwa lata temu wydawnictwo Grzegorza Jurka rzuci\u0142o si\u0119 na po\u017carcie koncernowi od pism, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym walorem jest kolor, wi\u0119c krzy\u017c\u00f3wki hetma\u0144skie po\u017cy\u0142y w nim do ko\u0144ca ubieg\u0142ego roku (i tak d\u0142ugo). Wiadomo mi, \u017ce obecnie zamieszcza je „Rewia Rozrywki”<\/a>. Kto jeszcze? Mo\u017ce blogowicze co\u015b podponauk\u0105:).<\/p>\n
\n– ryba<\/strong> w skarpetkach (KARP)
\n– wyp\u0142ywa<\/strong> z porzekad\u0142a (RZEKA)
\n– w piekle jest do \u0142\u0105czenia<\/strong> (KLEJ)
\n2. anagramy, czyli tworzenie s\u0142\u00f3w w wyniku przestawiania liter w innych s\u0142owach. Sygna\u0142em anagramowania jest okre\u015blenie sugeruj\u0105ce zmian\u0119, nie\u0142ad, zniszczenie itp.:
\n– op\u0142aca\u0142o si\u0119<\/strong> zmieni\u0107 szyk (ZYSK)
\n– potem przemebluj szybko<\/strong> (TEMPO)
\n– zburzone Wilno na Pomorzu<\/strong> (WOLIN)
\n3. usuwanie liter lub s\u0142owa z pocz\u0105tku, \u015brodka albo ko\u0144ca wyrazu:
\n– przyczyn\u0105<\/strong> nie ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 pow\u00f3d\u017a (POW\u00d3D)
\n– stary<\/strong> Wojciech bez ogranicze\u0144 (OJCIEC)
\n– wci\u0105\u017c ci zabieram zwierz\u0119<\/strong> (W\u0104\u017b)
\n– z\u0105b z nosa po skr\u00f3ceniu tkwi w ko\u0144skim pysku<\/strong> (KIE\u0141ZNO; KIE\u0141 jest dodatkow\u0105 gierk\u0105 kalamburow\u0105, opisan\u0105 ni\u017cej)
\n4. wstawianie liter lub wyraz\u00f3w w inne wyrazy:
\n– czo\u0142\u00f3wka lekkoatlet\u00f3w w sekcji podczas eliminacji<\/strong> (SELEKCJA)
\n– o, lew w paczce jedzie ulic\u0105<\/strong> (POLEWACZKA)
\n– w ch\u0142odni<\/strong> i w z\u0119bie (ZI\u0104B)
\n5. homonimy:
\n– krusz w kurniku<\/strong> (DR\u00d3B)
\n– t\u0142uszcze<\/strong> zlekcewa\u017cy (OLEJE)
\n– naczynie Cezarego<\/strong> (Czarka)
\n6. kalambury, czyli zlepianie wyraz\u00f3w z kilku cz\u0119\u015bci, z kt\u00f3rych ka\u017cda mo\u017ce by\u0107 liter\u0105, cz\u0119\u015bci\u0105 innego wyrazu lub ca\u0142ym wyrazem:
\n– na pocz\u0105tku<\/strong> czubek w\u0142\u00f3czni pozbaw ostro\u015bci (WST\u0118P)
\n– kipi za drzwiami po wakacjach<\/strong> (WRZESIE\u0143)
\n– sporo gracji i czaru na boisku<\/strong> (GRACZ)<\/p>\n