{"id":23706,"date":"2019-11-14T09:47:45","date_gmt":"2019-11-14T08:47:45","guid":{"rendered":"http:\/\/polifonia.blog.polityka.pl\/?p=23706"},"modified":"2019-11-14T10:31:17","modified_gmt":"2019-11-14T09:31:17","slug":"elektronika-jest-kobieta-choc-uwazano-ja-za-mezczyzne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/2019\/11\/14\/elektronika-jest-kobieta-choc-uwazano-ja-za-mezczyzne\/","title":{"rendered":"Elektronika jest kobiet\u0105, cho\u0107 uwa\u017cano j\u0105 za m\u0119\u017cczyzn\u0119"},"content":{"rendered":"<p>Zamierzam dzi\u015b celebrowa\u0107 80. urodziny <strong>Wendy Carlos<\/strong>, bo bez jej albumu <em>Switched-On Bach<\/em> nie by\u0142oby elektroniki, jak\u0105 dzi\u015b znamy. To pi\u0119kna historia. Wydana w 1968 r. p\u0142yta przynios\u0142a szereg opracowa\u0144 klasyk\u00f3w muzyki barokowej i sprzeda\u0142a si\u0119 w ponad milionie egzemplarzy &#8211; to wi\u0119cej ni\u017c inne wykonania utwor\u00f3w s\u0142ynnego Jana Sebastiana &#8211; oswajaj\u0105c ludzi z brzmieniem generowanego przez maszyn\u0119 d\u017awi\u0119ku. Wielka kariera muzyki elektronicznej zacz\u0119\u0142a si\u0119 wi\u0119c tradycyjnie od Bacha, a wszystkie nurty syntezatorowe maj\u0105 w jednej osobie ojca i matk\u0119. Carlos &#8211; urodzona i pocz\u0105tkowo wyst\u0119puj\u0105ca jako Walter &#8211; by\u0142a przy okazji inn\u0105 pionierk\u0105, jedn\u0105 z pierwszych rozpoznawalnych transp\u0142ciowych os\u00f3b, kt\u00f3re podda\u0142y si\u0119 chirurgicznej operacji korekty p\u0142ci. \u015awiat szybko przyj\u0105\u0142 w stosunku do niej feminatywy: wybitna kompozytorka, wykonawczyni, eksperymentatorka, in\u017cynierka. Na ok\u0142adce przebojowej p\u0142yty z 1968 r., firmowanej proroczo przez Trans-Electronic Music Productions Inc., w kolejnych wydaniach zmieni\u0142o si\u0119 tylko imi\u0119. <!--more--><\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" width=\"560\" height=\"315\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/Z3cab5IcCy8\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie w tym miejscu protestuj\u0105 ju\u017c pewnie znawcy awangardy &#8211; bo muzyka generowana elektronicznie by\u0142a przecie\u017c i wcze\u015bniej, nawet du\u017co wcze\u015bniej. Nie trzeba zreszt\u0105 do tego d\u0142ugo przekonywa\u0107 w kontek\u015bcie Carlos. Ta &#8211; wybitnie uzdolniona zar\u00f3wno muzycznie, jak i w naukach \u015bcis\u0142ych (jako nastolatka wygra\u0142a konkurs stypendialny za samodzielnie skonstruowany komputer) &#8211; studiowa\u0142a, a p\u00f3\u017aniej pracowa\u0142a u Otto Leuninga i Vladimira Ussachevsky&#8217;ego w studiu Columbia-Princeton Electronic Music Center. Tam do\u015b\u0107 wcze\u015bnie pracowano nad syntezatorami, a Carlos zaprzyja\u017ani\u0142a si\u0119 z Robertem Moogiem, pomagaj\u0105c stworzy\u0107 instrument dost\u0119pny komercyjnie i testuj\u0105c go &#8211; Bach by\u0142 tu kluczowy. Dlaczego? To zarazem odpowied\u017a na pytanie o t\u0119 star\u0105, eksperymentaln\u0105 elektronik\u0119 i syntezatory w nowej ods\u0142onie. Chodzi\u0142o mianowicie o to, by prekursorsko wykorzystany na <em>Switched-On Bach <\/em>instrument Mooga zaprezentowa\u0107 w znajomym repertuarze, kt\u00f3ry nie jest muzyk\u0105 odstraszaj\u0105c\u0105, eksperymentaln\u0105, ale&#8230; \u0142adn\u0105. Nale\u017c\u0105c\u0105 do kanonu. \u017beby pom\u00f3c t\u0119 wielk\u0105 zmian\u0119 oswoi\u0107. D\u0142ugo zreszt\u0105 &#8211; tak\u017ce w pierwszych kontaktach z rockiem czy jazzem &#8211; szukano w konstrukcjach Mooga i innych in\u017cynier\u00f3w czego\u015b, co mo\u017ce nie tyle uzupe\u0142ni\u0107, co zast\u0105pi\u0107 brzmieniowo organy czy pianino elektroniczne. Cie\u0144 tej pierwszej &#8211; i kolejnych, bo sukces sprowokowa\u0142 kolejne pr\u00f3by &#8211; p\u0142yty z muzyk\u0105 powa\u017cn\u0105 na elektronicznie, by\u0142 widoczny w muzyce bardzo d\u0142ugo. <\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/wendy_carlos.jpg\" alt=\"\" width=\"968\" height=\"726\" class=\"aligncenter size-full wp-image-23712\" srcset=\"\/polifonia\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/wendy_carlos.jpg 968w, \/polifonia\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/wendy_carlos-300x225.jpg 300w, \/polifonia\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/wendy_carlos-768x576.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 968px) 100vw, 968px\" \/><\/p>\n<p>Sytuacja wygl\u0105da\u0142a inaczej zza kulis: nagrywanie Bacha na syntezatorze Mooga by\u0142o zadaniem trudnym &#8211; nie tylko dlatego, \u017ce by\u0142 monofoniczny, ale tak\u017ce ze wzgl\u0119du na trudno\u015b\u0107, czy (jak twierdzi\u0142a w wywiadach sama Wendy Carlos) wr\u0119cz niemo\u017cliwo\u015b\u0107 utrzymania stroju. Jednocze\u015bnie trwa\u0142a te\u017c inna walka &#8211; artystka czu\u0142a si\u0119 kobiet\u0105, wyst\u0119py publiczne, szczeg\u00f3lnie te w telewizji by\u0142y wi\u0119c dla niej coraz bardziej niekomfortowe. <em>Od ma\u0142ego by\u0142am przekonana, \u017ce jestem dziewczynk\u0105. Nie rozumia\u0142am, dlaczego rodzice tego nie widzieli<\/em> &#8211; opowiada\u0142a p\u00f3\u017aniej. Pod koniec lat 60. prywatnie traktowa\u0142a siebie jako kobiet\u0119, ale pozostawa\u0142a kwestia wizerunku na zewn\u0105trz. Pozory pomaga\u0142 zachowa\u0107 d\u0142ugoletni platoniczny &#8211; i przyjacielski &#8211; zwi\u0105zek z Rachel Elkind. Ta jest r\u00f3wie\u015bniczk\u0105 Carlos, r\u00f3wnie\u017c kompozytork\u0105, a tak\u017ce wokalistk\u0105 (w Nowym Jorku znalaz\u0142a si\u0119, bo chcia\u0142a robi\u0107 karier\u0119 w jazzie), mia\u0142a zreszt\u0105 znacz\u0105cy udzia\u0142 w przygotowaniu koncepcji pierwszej p\u0142yty, wyst\u0119powa\u0142a w nagraniach Wendy jako producentka i autorka opis\u00f3w programu, p\u00f3\u017aniej pracowa\u0142a z Wendy przy soundtrackach, wsp\u00f3\u0142komponuj\u0105c kilka utwor\u00f3w. <\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" width=\"560\" height=\"315\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/lFimuAwCE0A\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>To Elkind w 1971 r. przes\u0142a\u0142a p\u0142yty Carlos Stanleyowi Kubrickowi, dowiedziawszy si\u0119,  \u017ce re\u017cyser pracuje nad filmem <em>Mechaniczn\u0105 pomara\u0144cz\u0105<\/em>. Ten zaprosi\u0142 je natychmiast do Wielkiej Brytanii, \u015bcie\u017cka powsta\u0142a (Carlos opowiada\u0142a o wsp\u00f3\u0142pracy jako trudnej, bo Kubrick wiedzia\u0142 precyzyjnie, czego chce &#8211; st\u0105d zreszt\u0105 cz\u0119sty dob\u00f3r gotowych utwor\u00f3w muzyki powa\u017cnej) i zawiera\u0142a, pr\u00f3cz utwor\u00f3w starych mistrz\u00f3w (Purcella, Rossiniego, no i obowi\u0105zkowego, graj\u0105cego wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w ksi\u0105\u017ckowym pierwowzorze Ludwiga Van Beethovena), tak\u017ce kompozycje Carlos. Sta\u0142a si\u0119 te\u017c dla artystki &#8211; i muzyki elektronicznej w og\u00f3le &#8211; kolejnym prze\u0142omem za spraw\u0105 wykorzystanego we fragmencie <em>Ody do rado\u015bci<\/em> wokodera. Ca\u0142o\u015b\u0107 mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 &#8211; w filmie i na p\u0142ycie &#8211; w roku 1972 r. Urz\u0105dzenia s\u0142u\u017c\u0105cego do elektronicznego przetwarzania g\u0142osu nie by\u0142o jeszcze w seryjnej produkcji, jej wokoderowa wersja fragmentu s\u0142ynnej IX Symfonii (\u015bpiewa\u0142a Elkind, modulowa\u0142a g\u0142os Carlos) robi\u0142a wi\u0119c tym wi\u0119ksze wra\u017cenie. Nie by\u0142oby wi\u0119c zapewne brawurowych pomys\u0142\u00f3w na wokoder Kraftwerku i Laurie Anderson, gdyby nie ten soundtrack. A p\u00f3\u017aniejsze eksperymenty z przetwarzaniem g\u0142osu &#8211; zamazywaniem jego p\u0142ci albo odhumanizowywaniem, w zale\u017cno\u015bci od podej\u015bcia &#8211; w popie i hip-hopie te\u017c mog\u0142yby nadej\u015b\u0107 p\u00f3\u017aniej (cho\u0107 &#8211; co ciekawe &#8211; ju\u017c pod koniec lat 70. autorka uzna\u0142a, \u017ce <em>zabiegi z przetwarzaniem g\u0142osu przez wokoder staj\u0105 si\u0119 wr\u0119cz banalne<\/em>). W napisach ko\u0144cowych do tego filmu znajdziemy jeszcze Waltera Carlosa \u2013 operacj\u0119 przesz\u0142a nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej. <\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/open.spotify.com\/embed\/track\/3lIniYPvbA0PEz5ggV9qbL\" width=\"500\" height=\"380\" frameborder=\"0\" allowtransparency=\"true\" allow=\"encrypted-media\"><\/iframe><\/p>\n<p>Po operacji Carlos ca\u0142kowicie wycofa\u0142a si\u0119 na kilka lat z \u017cycia publicznego. Unika\u0142a wyst\u0119p\u00f3w, nie pojawia\u0142a si\u0119 praktycznie osobi\u015bcie w kampanii promocyjnej <em>Mechanicznej pomara\u0144czy<\/em>. Kubrick prawdopodobnie o niczym na tym etapie nie wiedzia\u0142, reszta obsady &#8211; je\u015bli wiedzia\u0142a &#8211; podtrzymywa\u0142a mit Waltera \u017cyj\u0105cego w zwi\u0105zku z Rachel. W tym czasie jednak Carlos du\u017co pracowa\u0142a i dosz\u0142o do kilku k\u0142opotliwych sytuacji &#8211; jej studio odwiedzi\u0142 cho\u0107by Stevie Wonder, kt\u00f3ry chcia\u0142 wypr\u00f3bowa\u0107 skonstruowany przez kompozytork\u0119 syntezator. <em>Nie powiedzia\u0142am w jego obecno\u015bci ani s\u0142owa. Po tonie mojego g\u0142osu rozpozna\u0142by natychmiast, \u017ce co\u015b si\u0119 nie zgadza<\/em> &#8211; m\u00f3wi\u0142a p\u00f3\u017aniej Carlos w <a href=\"https:\/\/www.digitaltransgenderarchive.net\/files\/nv935298c\">d\u0142ugim wywiadzie, kt\u00f3rego udzieli\u0142a &#8222;Playboyowi&#8221;<\/a>, dopiero w 1979 roku, ju\u017c po oficjalnej zmianie imiona w dokumentach. Ta rozmowa to sk\u0105din\u0105d niezwykle ciekawy zapis zar\u00f3wno samego procesu zmiany p\u0142ci, jak i podej\u015bcia do os\u00f3b transp\u0142ciowych w latach 60. i 70., ich relacji z reszt\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa.  <\/p>\n<p>Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce Wendy Carlos, wierna klasycznej edukacji i muzyce powa\u017cnej, do\u015b\u0107 krytycznie ocenia\u0142a to, w jaki spos\u00f3b wykorzystywano syntezatory &#8211; z jednej strony jako generatory zabawnych d\u017awi\u0119k\u00f3w do reklam karmy dla zwierz\u0105t, z drugiej do kreowania zap\u0119tlonych przez wiele takt\u00f3w form, kt\u00f3rych szczeg\u00f3lnie nie ceni\u0142a (by\u0142a wi\u0119c matk\u0105, ale disco, house i techno okaza\u0142y si\u0119 w tym sensie raczej niechcianymi dzie\u0107mi). Zarazem jednak <em>Mechaniczna pomara\u0144cza<\/em> nie by\u0142a ostatnim wa\u017cnym gestem w jej muzyce. Autorski album <em>Sonic Seasonings<\/em> inspirowany porami roku &#8211; temat rodem z klasyki &#8211; eksplorowa\u0142 stylistyk\u0119 ambient zanim zosta\u0142a sprzedana ludziom przez Briana Eno. Na prze\u0142omie lat 70. i 80. Kubrick wr\u00f3ci\u0142 do wsp\u00f3\u0142pracy z Wendy Carlos przy \u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej <em>L\u015bnienia<\/em> &#8211; tu ponownie pracowa\u0142a z Elkind, ale re\u017cyser z nagranej przez nie muzyki nie wykorzysta\u0142 wiele, po raz kolejny podk\u0142adaj\u0105c pod poszczeg\u00f3lne sceny filmu ulubione fragmenty muzyki Ligetiego, Bart\u00f3ka czy Pendereckiego. Wkr\u00f3tce zreszt\u0105 wieloletnia wsp\u00f3\u0142praca z Elkind mia\u0142a si\u0119 sko\u0144czy\u0107, a kontakty mi\u0119dzy obiema artystkami si\u0119 rozlu\u017ani\u0142y &#8211; wokalistka wysz\u0142a za m\u0105\u017c i przeprowadzi\u0142a do Francji.<\/p>\n<p>Carlos napisa\u0142a jeszcze jeden wa\u017cny soundtrack &#8211; muzyk\u0119 do filmu <em>Tron<\/em> (1982 r.), kt\u00f3ra jest \u015bwietnym i bardzo wczesnym przyk\u0142adem serii utwor\u00f3w pisanych na syntezator i orkiestr\u0119 symfoniczn\u0105. Ta \u015bcie\u017cka jest dzi\u015b troch\u0119 zapomniana (cho\u0107 sam film od\u015bwie\u017cono w remake&#8217;u z muzyk\u0105 &#8211; co symboliczne &#8211; Daft Punk), cho\u0107 zarazem &#8211; paradoksalnie &#8211; jest to jeden z nielicznych przyk\u0142ad\u00f3w \u0142atwo dost\u0119pnej tw\u00f3rczo\u015bci Wendy Carlos,. Mo\u017cna j\u0105 znale\u017a\u0107 w serwisach streamingowych. W przypadku wi\u0119kszo\u015bci pozosta\u0142ej dyskografii, z nieznanych mi powod\u00f3w niewznawianej i strze\u017conej przez prawnik\u00f3w kompozytorki (14 lat temu ukaza\u0142 si\u0119 ostatni wa\u017cny zbi\u00f3r archiwalny: <em>Rediscovering Lost Scores<\/em>), pozostaje rynek wt\u00f3rny. Muzyka 80-letniej artystki, cho\u0107 zmieni\u0142a tak wiele, nie jest dost\u0119pna na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Mam nadziej\u0119, \u017ce dzisiejsza wieczorna audycja w Dw\u00f3jce (o 23.00 w pasmie Nokturn) troch\u0119 te braki zrekompensuje.   <\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" width=\"560\" height=\"315\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/P5RcNuQXuR4\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>Wi\u0119cej (teksty, zdj\u0119cia, archiwalia itp.) o Wendy Carlos na <a href=\"http:\/\/www.wendycarlos.com\/\">jej oficjalnej stronie internetowej<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zamierzam dzi\u015b celebrowa\u0107 80. urodziny Wendy Carlos, bo bez jej albumu Switched-On Bach nie by\u0142oby elektroniki, jak\u0105 dzi\u015b znamy. To pi\u0119kna historia. Wydana w 1968 r. p\u0142yta przynios\u0142a szereg opracowa\u0144 klasyk\u00f3w muzyki barokowej i sprzeda\u0142a si\u0119 w ponad milionie egzemplarzy &#8211; to wi\u0119cej ni\u017c inne wykonania utwor\u00f3w s\u0142ynnego Jana Sebastiana &#8211; oswajaj\u0105c ludzi z brzmieniem [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":23707,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3200,3,120,1,4],"tags":[4160,2092],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23706"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23706"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23706\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23724,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23706\/revisions\/23724"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23707"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23706"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23706"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/polifonia\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23706"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}