{"id":791,"date":"2015-11-24T13:31:48","date_gmt":"2015-11-24T12:31:48","guid":{"rendered":"http:\/\/portretymiast.blog.polityka.pl\/?p=791"},"modified":"2018-02-19T01:25:08","modified_gmt":"2018-02-19T00:25:08","slug":"kaliskie-cmentarze-specyficzna-bezradnosc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/2015\/11\/24\/kaliskie-cmentarze-specyficzna-bezradnosc\/","title":{"rendered":"\u015amier\u0107 kaliskich cmentarzy"},"content":{"rendered":"
\"bartosch\"<\/a>

Grobowiec rodziny Bartosch z 1853 roku. Figura by\u0142a alegori\u0105 Wiary, Nadziei i Mi\u0142o\u015bci. Przetrwa\u0142a po\u017car Kalisza i dwie wojny – zdewastowano j\u0105 w 2012. Zdj\u0119cie: Filip Springer.<\/p><\/div>\n

Kiedy je zak\u0142adano, le\u017ca\u0142y na obrze\u017cach miasta, dzi\u015b s\u0105 w\u0142a\u015bciwie w centrum – z rynku idzie si\u0119 tu dziesi\u0119\u0107 minut. Ewangelicko-augsburski graniczy z katolickim, po drugiej stronie ulicy rozci\u0105ga si\u0119 prawos\u0142awny.\u00a0<\/p>\n

Wszystkie trzy wpisano do rejestru zabytk\u00f3w. W 1977 roku zosta\u0142y zamkni\u0119te, chowanie zmar\u0142ych dopuszczono tu tylko w ju\u017c istniej\u0105cych grobach murowanych, w ci\u0105gu dwudziestu lat od wydania decyzji. Na niekt\u00f3rych nagrobkach w cz\u0119\u015bci katolickiej s\u0105 jednak nowe tablice.<\/p>\n

Na spacer po kaliskich cmentarzach zabra\u0142 mnie Maciej B\u0142achowicz. Powiedzia\u0142, \u017ce kaliskie cmentarze umieraj\u0105. I \u017ce s\u0105 dwa rodzaje umierania.<\/p>\n

1. \u015amier\u0107 ze staro\u015bci<\/strong><\/p>\n

– Pan m\u00f3wi\u0142, \u017ce je\u017celi kto\u015b mia\u0142 grobowiec na kt\u00f3rym\u015b z tych cmentarzy, to znaczy, \u017ce si\u0119 wpisa\u0142 w histori\u0119 Kalisza.<\/p>\n

Maciej B\u0142achowicz: – Tak, ja sobie \u017cartuj\u0119, \u017ce jak si\u0119 czyta stare gazety, to si\u0119 spotyka znajomych z cmentarza. Jest grobowiec, o kt\u00f3rym si\u0119 nic nie wiedzia\u0142o, a tu si\u0119 okazuje, \u017ce kto\u015b prowadzi\u0142 piekarni\u0119, kto\u015b nale\u017ca\u0142 do towarzystwa wio\u015blarskiego. Tu na przyk\u0142ad le\u017c\u0105 kaliscy drukarze. Wydawali gazet\u0119 \u201eKaliszanin\u201d, pi\u0119knie si\u0119 to czyta, ci redaktorzy mieli poetyckie zaci\u0119cie.\u00a0O cmentarzu pisali, \u017ce tu jest tyle drzew i kwiat\u00f3w, \u017ce to wszystko a\u017c n\u0119ci do \u015bmierci.\u00a0Zreszt\u0105 na tym wzg\u00f3rzu jest ca\u0142a historia tego miasta w XIX wieku. W Kaliszu si\u0119 powinno szczeg\u00f3lnie o to miejsce dba\u0107, bo to miasto XIX-wieczne nie istnieje, zosta\u0142o spalone w 1914 roku. Ale z mojej perspektywy robi si\u0119 niewiele, \u017ceby to uratowa\u0107.<\/p>\n

– Ale miasto chyba ma jaki\u015b program ochrony tych cmentarzy?<\/p>\n

– PTTK organizuje kwest\u0119 i j\u0105 si\u0119 przedstawia jako remedium na wszystko. Tymczasem z kwesty na jeden du\u017cy grobowiec zbiera si\u0119 2, 3 lata. W mi\u0119dzyczasie wi\u0119cej rzeczy si\u0119 rozleci, wi\u0119c to jest tak, jakby kto\u015b na pot\u0119\u017cn\u0105 ropiej\u0105c\u0105 ran\u0119 przyk\u0142ada\u0142 plasterek. Co roku pojawia si\u0119 informacja, \u017ce kwesta osi\u0105gn\u0119\u0142a rekordow\u0105 kwot\u0119, dzi\u0119ki temu odnowiono takie a takie pomniki. A ja na przyk\u0142ad pokaza\u0142em, \u017ce gr\u00f3b, kt\u00f3ry wyremontowano z kwesty, ju\u017c si\u0119 rozlecia\u0142. Oczywi\u015bcie trudno kwest\u0119 pot\u0119pia\u0107, ale ona powinna by\u0107 elementem systemowego dzia\u0142ania, a nie takim listkiem figowym. Tu jest grobowiec rodziny M\u00fcller\u00f3w, opuszczony, prosz\u0119 zobaczy\u0107, par\u0119 lat temu si\u0119 zawali\u0142. I ka\u017cda zima przynosi kolejne zniszczenia.<\/p>\n

– Pan wie o tych cmentarzach bardzo du\u017co. I chyba r\u00f3wnie du\u017co dla nich robi.<\/p>\n

– Wiem du\u017co, ale nie umiem ich uratowa\u0107. Siedem, osiem lat temu wpad\u0142em na pomys\u0142, \u017ceby tu sprz\u0105ta\u0107. Mia\u0142em swoich student\u00f3w, by\u0142y du\u017ce grupy. Ich temat bardzo zainteresowa\u0142. Sprz\u0105tali\u015bmy raz w tygodniu, nawet w wakacje niekt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017cali. I my\u015bmy zacz\u0119li w\u0142a\u015bnie tutaj, na cmentarzu ewangelickim. On by\u0142 w stanie strasznym, to by\u0142 trudny okres dla parafii. Bardzo wtedy liczy\u0142em, \u017ce temu miastu zrobi si\u0119 wstyd. Bo to jest dla mnie wyj\u0105tkowo nieuczciwe, \u017ce s\u0105 tu zas\u0142u\u017cone osoby dla tego miasta i nikogo to nie interesuje. Szczeg\u00f3lnie kiedy stosujemy tak\u0105 narracj\u0119, \u017ce to jest dla nas wa\u017cne, kiedy odwo\u0142ujemy si\u0119 do historii.<\/p>\n

– I miastu zrobi\u0142o si\u0119 wstyd?<\/p>\n

– Miasto ma sta\u0142\u0105 odpowied\u017a: jest kwesta, a poza tym teren nie jest nasz. Z kolei parafii ewangelickiej ten cmentarz nie przynosi \u017cadnego dochodu. Teoretycznie mogliby wnioskowa\u0107 o dofinansowanie, ale jest chyba taki spos\u00f3b my\u015blenia, \u017ce to nie jest wa\u017cne, \u017ce je\u017celi ratowa\u0107, to co\u015b konkretnego. Ko\u015bci\u00f3\u0142, dach. W tej hierarchii potrzeb cmentarz zawsze jest gdzie\u015b na ostatnim miejscu. Parafia ewangelicka na przyk\u0142ad poprosi\u0142a o dofinansowanie, gdy mur cmentarza zawali\u0142 si\u0119 na ulic\u0119.<\/p>\n

– Dlatego w\u0142a\u015bnie pan ju\u017c nie dzia\u0142a tutaj tak aktywnie?<\/p>\n

\"ewangelicki1\"<\/a>

W tej cz\u0119\u015bci cmentarza ewangelickiego byli przez jaki\u015b czas grzebani bezdomni i niezamo\u017cni ludzie. Za poch\u00f3wek p\u0142aci\u0142o miasto. Zdj\u0119cie: Filip Springer.<\/p><\/div>\n

– Cz\u0142owieka ogarnia taka specyficzna bezradno\u015b\u0107\u2026 Pisze si\u0119 pismo do prezydenta i jest odpowied\u017a, \u017ce miasto du\u017co robi dla ratowania cmentarzy, bo wyda\u0142o ksi\u0105\u017ck\u0119 na ten temat. Oczywi\u015bcie, jest to forma kultywowania pami\u0119ci, ale to nie ratuje. My z kolei, ludzie, kt\u00f3rzy si\u0119 tym interesuj\u0105, my potrafimy pokaza\u0107 stan. Dokumentowa\u0107. Nie mamy takich umiej\u0119tno\u015bci twardych, napisania wniosku. Ja na przyk\u0142ad ju\u017c nie potrafi\u0119 zaproponowa\u0107 konstruktywnego rozwi\u0105zania, z r\u0119k\u0105 na sercu. Jeszcze czasem si\u0119 porywam, co pewien czas sprz\u0105tamy. Nauczyciele przychodz\u0105, s\u0105 ci wszyscy spo\u0142ecznicy. Ale to za ma\u0142o. Tablice odpadaj\u0105, kruszy si\u0119 to, ka\u017cdego roku co\u015b ulega zniszczeniu. Ten cmentarz ewangelicki ju\u017c jest w\u0142a\u015bciwie w stanie agonii.<\/p>\n

Inny problem mamy na cmentarzach katolickich, w Kaliszu to \u015bwietnie wida\u0107. Cmentarz miejski, zabytkowy, jest ekskluzywny. Tylko \u017ce miejsca jest ma\u0142o, wi\u0119c trzeba je wygospodarowa\u0107. No i wycina si\u0119 drzewa, na Google Maps mo\u017cna zobaczy\u0107, jaka jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy ewangelickim a miejskim, ile drzew na miejskim wyci\u0119to. Poza tym stare groby s\u0105 po cichu likwidowane. Jednego dnia jest gr\u00f3b, drugiego znika.<\/p>\n

– Znika?<\/p>\n

– Znika, bo kto\u015b wykupi\u0142 to miejsce. Przychodz\u0119 na cmentarz i widz\u0119, \u017ce na grobowcu rodziny zas\u0142u\u017conej dla Kalisza s\u0105 zupe\u0142nie nowe tablice. Poka\u017c\u0119 pani.<\/p>\n

2. \u015amier\u0107 z nadmiaru presti\u017cu<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Maciej B\u0142achowicz: – To jest cmentarz katolicki, miejski tak zwany, prosz\u0119 zobaczy\u0107, ilo\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w si\u0119 tu zwi\u0119ksza.<\/p>\n

– Wygl\u0105da\u2026 godnie.<\/p>\n

– No, Kalisz nie by\u0142 biednym miastem, teraz te\u017c jest du\u017co zamo\u017cnych ludzi. Ale prosz\u0119 spojrze\u0107 na t\u0119 drog\u0119. To jest co\u015b strasznego. Czy to w og\u00f3le pasuje do dawnego cmentarza?<\/p>\n

– No tak, kostka betonowa. Jak na podje\u017adzie przed domem. I te groby, niemal jeden na drugim… Mi\u0119dzy niekt\u00f3rymi nie spos\u00f3b si\u0119 przecisn\u0105\u0107.<\/p>\n

– Tak, bo je\u017celi to jest u\u017cytkowane 200 lat, to miejsca nie przybywa. To si\u0119 tak rozpycha\u2026 Tu jest klasyczny przyk\u0142ad tego, jaki jest stosunek do przesz\u0142o\u015bci. To gr\u00f3b pewnego doktora, on chcia\u0142 zapisa\u0107 maj\u0105tek spo\u0142ecze\u0144stwu, ufundowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, szpital dla ubogich, przytu\u0142ek. Odda\u0142 pieni\u0105dze do banku, mia\u0142y sto lat le\u017ce\u0107 i procentowa\u0107. Wiadomo, co si\u0119 dzia\u0142o, nic z tego nie zosta\u0142o. I prosz\u0119, jego gr\u00f3b zosta\u0142 mocno okrojony. To w\u0142a\u015bciwie jest ju\u017c tylko tablica. Mnie tu najbardziej boli, \u017ce\u2026 Zmarli si\u0119 tu rozpychaj\u0105 \u0142okciami, \u017ceby pokaza\u0107: ja tu jestem wa\u017cniejszy.<\/p>\n

– Tego nie wida\u0107 na pierwszy rzut oka\u2026 Ale rzeczywi\u015bcie, tu gr\u00f3b do likwidacji, obok kolejny\u2026 A tutaj chyba by\u0142a jaka\u015b przebudowa?<\/p>\n

– To grobowiec radnego miejskiego z pocz\u0105tku wieku, tu by\u0142a jeszcze niedawno jego tablica herbowa, jego zdj\u0119cie, no i ja przychodz\u0119 i widz\u0119 co\u015b takiego. Nowa tablica. Nowe nazwisko. W moim odczuciu nawet je\u017celi te przebudowy s\u0105 zg\u0142aszane, to konserwator si\u0119 wykazuje du\u017cym liberalizmem. Cz\u0119sto jest tak, \u017ce np. gr\u00f3b wykonany z ceg\u0142y obk\u0142ada si\u0119 marmurem. O, kolejny przyk\u0142ad, grobowiec z pocz\u0105tku XIX wieku, wykonany z piaskowca, pomalowany na olejno i zas\u0142oni\u0119ty nowymi tablicami. Tu pierwotnie by\u0142a pochowana rodzina M., nawet przebijaj\u0105 litery.<\/p>\n

– Widz\u0119 jaki\u015b paradoks w tym, \u017ce jest cmentarz, na kt\u00f3rym s\u0105 pochowani ludzie zas\u0142u\u017ceni dla Kalisza, a teraz ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za zas\u0142u\u017conych dla Kalisza, tak bardzo chc\u0105 mie\u0107 fantastyczne miejsce poch\u00f3wku, \u017ce wypieraj\u0105 tamtych.<\/p>\n

– Tak, wypieraj\u0105. No bo dlaczego ludzie chc\u0105 by\u0107 chowani na cmentarzu miejskim? Bo to jest ekskluzywne miejsce. Cmentarz ewangelicki czy prawos\u0142awny si\u0119 nied\u0142ugo rozpadn\u0105 ze staro\u015bci, a z tym miejskim cmentarzem jest tak, \u017ce niszczy go jego presti\u017c. Po katolikach z XIX wieku zostanie mniej \u015blad\u00f3w ni\u017c po ewangelikach… Oczywi\u015bcie to nie dotyczy takich ludzi, kt\u00f3rzy byli bardzo zas\u0142u\u017ceni, bo ich grobu nikt nie odwa\u017cy si\u0119 zlikwidowa\u0107. Ale taki przeci\u0119tny gr\u00f3b mo\u017ce si\u0119 pewnego dnia znikn\u0105\u0107.\u00a0To jest sytuacja troch\u0119 bez wyj\u015bcia, bo jak nie ma rodziny, to pomnik si\u0119 rozpada. Ja rozumiem, \u017ce czasem trzeba zlikwidowa\u0107 gr\u00f3b. Ale dlaczego si\u0119 w og\u00f3le likwiduje pami\u0119\u0107 o cz\u0142owieku, tablice si\u0119 wyrzuca, zas\u0142ania, zamalowuje?<\/p>\n

\"miejski\"<\/a>

Cmentarz katolicki. Na wielu nagrobkach s\u0105 tabliczki \u201eGr\u00f3b do likwidacji\u201d. Nie wszystkie si\u0119 rozpadaj\u0105, niekt\u00f3rych po prostu nikt nie odwiedza. Zdj\u0119cie: Olga Gitkiewicz.<\/p><\/div>\n

– M\u00f3wi\u0142 pan, \u017ce w Kaliszu jest wielu zamo\u017cnych ludzi. I nikt nie chce tutaj przekaza\u0107 jakiej\u015b kwoty na ratowanie tych miejsc?<\/p>\n

– Niech sobie pani wyobrazi biznesmena czy polityka, kt\u00f3ry si\u0119 chwali tym, \u017ce uratowa\u0142 zabytkowy cmentarz. Zupe\u0142nie czym innym jest: \u201eUratowa\u0142em zabytkowy pa\u0142acyk, da\u0142em pieni\u0105dze na konserwacj\u0119 zabytkowej rze\u017aby\u201d\u2026 A: \u201eDokonano konserwacji zabytkowego nagrobka\u201d. Nie brzmi to dobrze marketingowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 do czego\u015b s\u0142u\u017cy. Pa\u0142ac, park te\u017c. A tutaj? W\u0142a\u015bciwie jedyne, co broni tego, to gdzie\u015b tam obecny w naszej kulturze, ale chyba niewystarczaj\u0105cy, szacunek dla ludzi zmar\u0142ych.<\/p>\n

– Jak si\u0119 tu rozgl\u0105dam, to my\u015bl\u0119, \u017ce ten szacunek trwa chwil\u0119.<\/p>\n

– Bo my \u017cyjemy w wielu takich pozornych opowie\u015bciach. Na przyk\u0142ad szacunku dla zabytk\u00f3w. A z tym cmentarzem trudno si\u0119 przebi\u0107. Bo ludzie chc\u0105 mie\u0107 po prostu \u0142adne miasto, a cmentarz\u2026 o nim si\u0119 pami\u0119ta pierwszego listopada.<\/p>\n

***<\/p>\n

Maciej B\u0142achowicz – historyk, regionalista, wyk\u0142adowca uniwersytecki, cz\u0142onek Kaliskiego Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami oddzia\u0142 w Kaliszu, honorowy przewodnik PTTK.<\/p>\n

*
\nOlga Gitkiewicz \u2013 redaktorka, dziennikarka, kieruje dzia\u0142aniami internetowymi i zespo\u0142em korespondent\u00f3w w projekcie Miasto Archipelag<\/a> \u2013 Polska mniejszych miast, realizowanego przez Wydawnictwo Karakter wsp\u00f3lnie z Tygodnikiem POLITYKA, Tr\u00f3jk\u0105 i Instytutem Reporta\u017cu. Wi\u0119cej o projekcie tak\u017ce na Facebooku<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kiedy je zak\u0142adano, le\u017ca\u0142y na obrze\u017cach miasta, dzi\u015b s\u0105 w\u0142a\u015bciwie w centrum – z rynku idzie si\u0119 tu dziesi\u0119\u0107 minut. Ewangelicko-augsburski graniczy z katolickim, po drugiej stronie ulicy rozci\u0105ga si\u0119 prawos\u0142awny.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[83,95],"tags":[115],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/791"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=791"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/791\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":796,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/791\/revisions\/796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=791"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=791"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/portretymiast\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=791"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}