Hard case profesor Łętowskiej
Przesilenie w Trybunale Konstytucyjnym po wtorkowym Zgromadzeniu Ogólnym straciło na razie na temperaturze.
Jednak kwestia, czy na wtorkowym Zgromadzeniu było kworum czy nie, a zatem czy mamy do czynienia z kuglowaniem prawem, prawnym nadużyciem czy też z interpretacją przepisów mieszczącą się w granicach prawa, nadal dzieli prawników, rozgrzewając emocje. Przykładem jest rozstanie wieloletnich przyjaciół: niemal cała Rada Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, z byłą sędzią TK, prof. Mirosławem Wyrzykowskim i byłą zastępczynią RPO dr Hanną Machińską, podała się do dymisji, gdy Zarząd Fundacji wydał oświadczenie krytykujące działania nowych sędziów w TK: „W ocenie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka podstawy prawne wydanego wczoraj (30 października 2026 r.) zarządzenia w sprawie przerwy w czynnościach służbowych Prezesa i Wiceprezesa Trybunału są wątpliwe. (…) Ruch taki może kreować niebezpieczny precedens i rodzi obawy o przyszłość” – napisał Zarząd, postulując rozwiązanie całościowe polegające na „resecie konstytucyjnym”. Członkowie Rady złożyli dymisje, uznając, że Zarząd tym oświadczeniem godzi w próbę przywrócenia Trybunału Konstytucyjnego do normalnej działalności.
W sporze zajęła stanowisko prof. Ewa Łętowska, sędzia TK w stanie spoczynku, publikując je na stronie konstytucyjny.pl. Stanowisko zatytułowała „Moim zdaniem”.
Pisze, że mamy tu do czynienia z hard case: „Co robić w wypadku organu konstytucyjnego – któremu (polityka, polityka) odebrano zdolność działania zarówno w ramach uchwał ZO, jak i orzekania? Nie ma jasnych przepisów, co w takim wypadku robić. Klasyczna hard case. Czy więc odmawiać rozwiązania? Czy samemu – interpretacyjnie – tworzyć regułę? (To zrobiono) i wsparto się odwołaniem do zasad (aksjologicznych i systemowych)”.
Można nie robić nic, jeśli nie można zrobić tego, co najbardziej pożądane i prawidłowe. Prof. Łętowska jest raczej po stronie pragmatyków uznających, że warto zrobić to, co się da, żeby Trybunał jednak uruchomić, pozwolić mu odgrywać konstytucyjną rolę z nadzieją, że może kiedyś, jakością orzecznictwa, sam zaufanie społeczne odbuduje. „Obrana strategia wynika z tego, że brak było woli politycznej, aby realizować inne rozwiązania” – pisze.
Jej zdaniem zastosowane przez sędzię Annę Korwin-Piotrowską i nowych sędziów podstawy prawne i ich interpretacja dają się prawnie obronić. Zauważa: „(…) stosowanie różnych rodzajów wykładni (językowa, logiczna, systemowa zwłaszcza) daje różne rezultaty. Lepsze i gorsze aksjologicznie, bardziej lub mniej spójne, eleganckie i mniej eleganckie, trafne albo zaledwie dopuszczalne. Mówię o interpretacjach ciągle „do przyjęcia” jako mieszczących się w granicach aprobowanych rozumowań prawniczych”.
O tych interpretacjach, ich elegancji, dopuszczalności można dyskutować. Ale jeśli mamy za ich pomocą rozwiązać konkretny problem, to nie można tego robić w nieskończoność. Trzeba się na coś zdecydować. I tu pojawia się, jak pisze prof. Łętowska, „figura ostatecznego interpretatora – tego, kto skutecznie, zgodnie z własną, władczą kompetencją zastosuje prawo”. W tym przypadku jest to Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK: „Zgromadzenie odblokowało TK – nie na poziomie najwyższych standardów interpretacyjnych, ale na poziomie standardu możliwego” („z braku laku”).
Prof. Łetowska zauważa, że dzięki uznaniu przez Zgromadzenie istnienia kworum udało się uruchomić mechanizm, który ma zweryfikować, czy decyzja w sprawie natychmiastowego odsunięcia od czynności prezesów Święczkowskiego i Sochańskiego i tryb jej pod podjęcia przez sędzię Korwin-Piotrowską były poprawne.
„Czekam, czy skórka była warta wyprawki. Bo nieuruchomienie TK też miałoby swoją ogromną cenę” – kończy prof. Łętowska
TEKST PROF. EWY ŁĘTOWSKIEJ
Moim zdaniem, 4 listopada 2026
Jasne, że bezprawia nie powinno się leczyć bezprawiem. Ale to normalne, że stosowanie różnych rodzajów wykładni (językowa, logiczna, systemowa zwłaszcza) daje różne rezultaty.
Lepsze i gorsze aksjologicznie, bardziej lub mniej spójne, eleganckie i mniej eleganckie, trafne albo zaledwie dopuszczalne. Mówię o interpretacjach ciągle „do przyjęcia” jako mieszczących się w granicach aprobowanych rozumowań prawniczych. Obok tego przecież jeszcze występuje morze fałszywych (świadomie i nieświadomie zafałszowanych) propozycji interpretacyjnych.
Kto więc „ma rację”? O racjach można dyskutować. I to się dzieje. Nawet bardzo gwałtownie. I tych dyskursów obecnie jest bardzo wiele, przy czym część z nich jest mocno podszyta aksjologią – czy to ideologiczną, czy wręcz polityczną. A kto by chciał od polityki abstrahować, zostanie w nią – gwałtownie i przymusowo – wciągnięty lub choćby zaetykietowany. I chyba rady na to nie ma.
Dlatego trudno jest nawet złotoustemu cokolwiek spokojnie opisywać, nie wspominając o przekonywaniu kogokolwiek. Walka imperio rationis dziś się po prostu nie może udać. Bo wszystko przyćmiewa kurz i zgiełk bitewny.
Zostaje więc odwołanie się do figury „ostatecznego interpretatora” – tego, kto skutecznie, zgodnie z własną, władczą kompetencją zastosuje prawo. Zatem argument ratione imperii.
Zgromadzenie Ogólne TK to właśnie zrobiło. Uruchomiło też (o co się wcześniej obawiałam) mechanizm sprawdzający (walidacja) zarządzeń z 30.10. Nie jest to mechanizm dokonały, ale jest. Dziwię się zresztą tym, którzy, gwałtownie krytykując powołanie się na art. 130 usp, czynili to z powołaniem na błędną hipotezę podmiotową i nie warunkując krytyki analizą czy poczekaniem (do daty ZO w TK) na gwarancję walidacyjną (wymaganą przez § 3 tego przepisu).
Zgromadzenie odblokowało TK – nie na poziomie najwyższych standardów interpretacyjnych, ale na poziomie standardu możliwego („z braku laku”).
Ma on za sobą aprobatę:
ETPCz (zabezpieczenie, maj 2026 r.: wymóg włączenia wybranych przez Sejm sędziów do pracy TK);
ETPCz Sprawa Xero Flor przeciwko Polsce, 7.5. 2021 r., skarga nr 4907/18 (udział sędziów „dublerów” pozbawia TK cechy sądu w rozumieniu art. 6 KE);
ETPCz wyrok pilotażowy (Sprawa Wałęsa przeciwko Polsce, 23.11. 2023 r., skarga nr 50849/21; zmiany systemowe w zakresie praworządności) i
TSUE (Komisja przeciwko Polsce C-448/23, 18.12. 2025, ECLI:EU:C:2025:975, wadliwość funkcjonowania TK).
Oczywiście: można podejść do tych ostatnich argumentów suwerencjonistycznie („Polacy nie gęsi”) – mnie niezbyt to by przekonało. Można też kwestionować figurę ostatecznego interpretatora i odwołanie do tej figury.
Co do mnie – zawsze, lansując jakąś interpretację, zwykłam dodawać „moim zdaniem”. Tak czynię i obecnie. Nie chcecie? Nie trzeba, nie upieram się.
Komentariat i media nie czynią dystynkcji między tymi, którzy komentują imperio rationis, i tymi działającymi ratione imperii, którym się własna voluntas z imperium miesza.
A już tak dla własnego świętego spokoju tylko powiem, że strategia, która obecnie zwyciężyła, dokonuje się kosztem strat reputacyjnych – oby do odbudowania.
Hard case – jak rozstrzygnąć problem, gdy prawo nie zawiera jednoznacznej, prostej odpowiedzi.
Czy odmawiać rozwiązania?
Czy samemu – interpretacyjnie – tworzyć regułę?
Czy odwołać się do zasad (aksjologicznych, systemowych)?
Spór o te kwestie to klasyka prawa.
A my mamy śliczną tego ilustrację w postaci tego, co się właśnie stało i się dzieje wokół Trybunału Konstytucyjnego.
Co robić w wypadku organu konstytucyjnego – któremu (polityka, polityka) odebrano zdolność działania zarówno w ramach uchwał ZO, jak i orzekania?
Nie ma jasnych przepisów, co w takim wypadku robić. Klasyczna hard case. Czy więc odmawiać rozwiązania? Czy samemu – interpretacyjnie – tworzyć regułę? (To zrobiono) i wsparto się odwołaniem do zasad (aksjologicznych i systemowych).
Zabieg bywa udatny, jeżeli dzięki temu rozwiąże się hard case. Ale czy tak się stanie na dłuższą metę – tego jeszcze nie wiemy. Żadnych złudzeń, że nawet gdy to nastąpi, nie zakończy to sporów o to, jak ten konkretny casus należało/należy rozwiązywać. Bo istnienie hard case nie jest szczęśliwym przypadkiem; raczej ciężarem do udźwignięcia.
Obawiam się, że autorytet TK tak czy siak będzie trudny do odbudowania. I mała pociecha, że cała Europa Centralna i Wschodnia miała ze swoimi TK własne hard case. I kończyły się one różnie.
Zawsze u źródeł leżała chęć polityków brania prawa-prawników-interpretacji jako zakładników. Tak jest i u nas. Obrana strategia wynika z tego, że brak było woli politycznej, aby realizować inne rozwiązania. Niżej głos bardzo reprezentatywny (prof. Matczak) zwolenników strategii zmian – odrzuconej przez polityków, niewymagającej akceptacji tego, co zaledwie możliwe (tak, jak to niżej opisałam), stawiającej na wyższe standardy praworządności.
Tę strategię starał się po 2023 r. realizować A. Bodnar. Kwestionowano ją jako zbyt mało radykalną sprawczo. Tak część komentariatu, stowarzyszenie Iustitia, a z prawników – pisał o niej prof. W. Sadurski.
Ta strategia została przez polityków ostatecznie odrzucona; po 2023 r. A. Bodnara zastąpił na stanowisku ministra sprawiedliwości bardziej radykalnie nastawiony W. Żurek.
Przy tej strategii straty reputacyjne wynikające z instrumentalizacji trzeciej władzy przez politykę – byłyby mniej dotkliwe.
Także rozłam w Fundacji Helsińskiej (zarząd – Rada) ma w tle konflikt na tle tych dwóch strategii.
Oby więc straty reputacyjne, wymuszone przez obecnie przyjętą do realizacji strategię, okazały się do odrobienia.
Oto zapowiedziany prof. M. Matczak:
„Szczerze mówiąc, dawno mnie coś tak nie wkurzyło.
Mówiliśmy wam, jak to zrobić od 2019 roku, między innymi w 240-stronicowej książce Jak przywrócić państwo prawa opublikowanej przez Zespół Ekspertów Prawnych Fundacji Batorego. Ale wy byliście mądrzejsi. Opisał wasz pomysł na przywracanie Krzysztof Król na FB.
Prawnicy proponowali wam legalną drogę usunięcia dublerów z TK, ale wam, politykom, to się nie opłacało – gdybyście ich usunęli, usunęlibyście skazę na Trybunale, która pozwalała wam go lekceważyć i nie publikować wyroków. Podobnie nie opłacało się wam powoływać w terminie nowych sędziów – wszak głupio byłoby lekceważyć TK, w którym zasiadają wasi nominaci.
Dopiero gdy przyszła szansa na większość w TK, uznaliście, że teraz można już go naprawić. Ale jak już się wzięliście za naprawianie, to z przytupem – wprowadzając sędziów do TK z policją, i z Maciejem Berkiem, byłym członkiem rządu, ogłaszającym, że teraz TK będzie już funkcjonował normalnie.
Nie, nie będzie. I dobrze by było ustalić, jaka prawnicza głowa w rządzie stała za tym genialnym planem utrzymywania chorego TK w stanie wegetacji, niepublikowania wyroków, niepowoływania sędziów i pozbawiania ich wynagrodzeń.
Piątkowe wydarzenia nie były początkiem czegoś dobrego, ale końcem czegoś bezsensownego: szeregu decyzji rządu Donalda Tuska, które w przemyślany sposób nie miały na celu naprawienia TK, ale najpierw izolowania go jako ciała obcego, a następnie przejęcia jako swojego.
To od początku nie była strategia naprawy, ale strategia przejęcia. A jej finał wszyscy widzieliśmy w piątek i wszyscy, w tym przede wszystkim demokracja, zapłacimy za to, jak został on przeprowadzony”.
Hard case – blokada kontroli konstytucyjnej – na dziś została rozwiązana; z tym że teraz spór musi dotyczyć granic aprobaty dla interpretacji umożliwiającej to rozwiązanie.
I niżej te główne sporności z zaznaczeniem własnego stanowiska:
liczenie quorum (ile jest 2/3 z „ogólnej liczby sędziów”). Mnie przekonuje stanowisko M. Małeckiego z UJ, że skoro tu mowa o „ogólnej” (12), a nie „ustawowej” (15) liczbie, i to ujętej ułamkiem, a nie liczbowo, to dopuszczalna jest (nie znaczy upragniona) interpretacja, że chodzi o liczbę sędziów mogących w danej sprawie orzekać (tak np. TK w K 47/15). I nie jest to zakazana wykładnia synonimiczna.
użycie art. 130 usp w stosunku do sędziów TK jako usprawiedliwienie odsunięcia od orzekania prezesa i wiceprezesa. Powody do odsunięcia były; problem w tym, że było to posunięcie zarazem umożliwiające odsunięcie blokujących, no i obniżenie quorum. Nieeleganckie, ale dające się obronić.
Dla mnie koniecznym warunkiem niechętnej aprobaty było – jednak – uruchomienie procedury walidacyjnej z art. 130 § 3 usp (szybkie uruchomienie kontroli zarządzeń przez sąd dyscyplinarny).
Rozumiem, jeżeli ktoś by tu powiedział dla każdego z tych dwóch wypadków, czy to z osobna, czy łącznie: „to za wiele tolerancji” (tak mówią np. helsinczycy, prof. Matczak, część adwokatury, prof. Piotrowski, Zoll).
Aby ten dylemat granic tolerancji dla wykładni „dopuszczalnej”, a nie „upragnionej” rozwiązać, musimy się odwołać do aksjologii: czy uważamy, że odblokowanie kontroli konstytucyjności jest krokiem w dobrą stronę, czy nie. Zważyć dotykające nas straty reputacyjne przy wyborze kompromisu.
Co właśnie czynię. I czekam, czy skórka była warta wyprawki. Bo nieuruchomienie TK też miałoby swoją ogromną cenę.
Komentarze
Stworzono niebezpieczny precedens!
Jeśli Korwin-Piotrowska ma najdłuższy staż i może zawieszać prezesa TK oraz kierować TK, to jak rozumiem Wojciech Sych, który ma po niej najdłuższy staż, może korzystając dokładnie z tych samych przepisów zawiesić Korwin-Piotrowską i zacząć kierować TK.
Następnie on może na tej samej zasadzie zostać zawieszony przez trzeciego stażem sędziego TK, który może zostać zawieszony przez czwartego. I tak dalej, aż na koniec zostaje najmłodszy stażem sędzia, którego już nikt nie może zawiesić
Stworzono niebezpieczny precedens!
Przepisy ustalające kworum są po to, że mała grupa nie mogła podejmować decyzji w imieniu całego organu. Dlatego wymóg 2/3 »ogólnej liczby sędziów« musi być rozumiany jako liczony od 15, bo w innym przypadku te przepisy nie mają sensu.
Przykładowo, połączenie »zawieszenia« i nowej definicji kworum powoduje, że prezes może zawiesić dowolną liczbę sędziów TK, w ten sposób obniżyć kworum dowolnie i na przykład podejmować decyzje jako Zgromadzenie z dwoma kolegami. Nie idźmy tą drogą
Wartość przyjętego rozwiązania okaże się po kolejnych wyborach czy to za rok czy za pięć lat. Precedens zostal ustanowiony.
Trzeba było to przeciąć. Czekanie na wygasanie mandatów-wg. prof. Matczaka nic by nie dało,bo do 2030 N. nie odebralby od nowomianowanych przysięgi a S. nie dopuścił do orzekania..Lepsze jest pół TK dzialające niż drugie pól nic nie robiące z nowymi sędziami w poczekalni. Propozycje resetu są obiecujące chociaż żadnej stronie na nim nie zależy??. Na pewno przy resecie nie można przystać na akceptacje nowych kandydatów przez N. i dlatego reset chyba się nie uda. Szkoda