Czy sprzeciw sumienia mo\u017ce usprawiedliwia\u0107 dyskryminacj\u0119? S\u0142ynna sprawa \u0142\u00f3dzkiego drukarza, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 wykonania stojaka reklamowego z logo organizacji \u201eLGBT Biznes Forum\u201d – rozstrzygni\u0119ta. Problem klauzuli sumienia w us\u0142ugach \u2013 nie.
\n
\nSprawa drukarza sta\u0142a si\u0119 symbolem: z jednej strony walki o prawa i godno\u015b\u0107 os\u00f3b LGBT, z drugiej \u2013 barykad\u0105 obrony antygenderyzmu. I obrony prawa do sprzeciwu sumienia opartego na wierze katolickiej. Czyli, w Polsce, sumienia jedynie s\u0142usznego (cho\u0107 nie jest do ko\u0144ca pewne, czy Chrystus rzeczywi\u015bcie uzna\u0142by, \u017ce nale\u017cy dyskryminowa\u0107 osoby LGBT i demonstrowa\u0107 publicznie swoj\u0105 dla nich pogard\u0119).<\/p>\n
Do walki z jednej strony stan\u0119li Kampania Przeciw Homofobii i Rzecznik Praw Obywatelskich, z drugiej \u2013 antygenderowa organizacja Ordo Iuris i sam minister sprawiedliwo\u015bci, prokurator generalny Zbigniew Ziobro, kt\u00f3ry poleci\u0142 prokuraturze przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do sprawy po stronie drukarza. Uzna\u0142, \u017ce skazanie drukarza \u201eburzy wolno\u015b\u0107 my\u015bli, przekona\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w, a tak\u017ce swobod\u0119 gospodarcz\u0105, polegaj\u0105c\u0105 na dowolno\u015bci transakcji\u201d. Konstytucja rzeczywi\u015bcie zapewnia wolno\u015b\u0107 sumienia i wolno\u015b\u0107 dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. Ale te\u017c zakazuje dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, co znaczy, ze pa\u0144stwo ma zapewni\u0107 ochron\u0119 przed dyskryminacj\u0105 – tak\u017ce w sferze us\u0142ug publicznych.<\/p>\n
Jednak \u017caden przepis ustawy, ani nawet unijnej dyrektywy, nie zakazuje wprost dyskryminacji ze wzgl\u0119du na orientacj\u0119 seksualn\u0105 w dost\u0119pie do us\u0142ug. Unia przyj\u0119\u0142a pi\u0119\u0107 dyrektyw antydyskryminacyjnych, ale one reguluj\u0105 tylko pewne wycinki rzeczywisto\u015bci. W przypadku os\u00f3b LGBT nie dotycz\u0105 np. dost\u0119pu do us\u0142ug. Unia pracuje nad og\u00f3ln\u0105 dyrektyw\u0105 antydyskryminacyjn\u0105, ale m.in. Polska sprzeciwia si\u0119 tej idei. A osoby LGBT s\u0105 w Polsce chronione tylko przed dyskryminacj\u0105 w pracy.<\/p>\n
Tak wi\u0119c \u0142\u00f3dzki drukarz, na wniosek policji, odpowiada\u0142 troch\u0119 dziwnie: za wykroczenie z art. 138 kodeksu wykrocze\u0144: \u201eKto, zajmuj\u0105c si\u0119 zawodowo \u015bwiadczeniem us\u0142ug, umy\u015blnie bez uzasadnionej przyczyny odmawia \u015bwiadczenia, do kt\u00f3rego jest obowi\u0105zany, podlega karze grzywny”.<\/p>\n
W post\u0119powaniu nakazowym (a wi\u0119c bez udzia\u0142u zainteresowanego) s\u0105d rejonowy skaza\u0142 drukarza na 200 z\u0142 grzywny. Ukarany wni\u00f3s\u0142 sprzeciw i tym samym wyrok zosta\u0142 skasowany, a sprawa przekazana do os\u0105dzenia w normalnym trybie. Wtedy zrobi\u0142o si\u0119 o niej g\u0142o\u015bno, a drukarz sta\u0142 si\u0119 symbolem: dla jednych walki o wolno\u015b\u0107 sumienia, dla drugich – dyskryminacji na tle homofobii.<\/p>\n
W czwartek s\u0119dzia S\u0105du Rejonowego w \u0141odzi Marek Pietruszka uzna\u0142 drukarza winnym wykroczenia, ale odst\u0105pi\u0142 od wymierzenia kary. Ustne uzasadnienie wyroku nie daje jednoznacznej odpowiedzi, czy s\u0119dzia da\u0142 pierwsze\u0144stwo r\u00f3wno\u015bci przed sumieniem. Powiedzia\u0142, \u017ce drukarz motywowany by\u0142 przekonaniami religijnymi, kt\u00f3re skutkowa\u0142y niech\u0119ci\u0105 do os\u00f3b LGBT. I \u017ce te przekonania nie mog\u0105 by\u0107 uznane za \u201euzasadnion\u0105 przyczyn\u0119\u201d odmowy wykonania us\u0142ugi. Z drugiej jednak strony uzna\u0142 przepis kodeksu wykrocze\u0144 zakazuj\u0105cy odmowy wykonania us\u0142ugi za peerelowski relikt, kt\u00f3ry, by\u0107 mo\u017ce, wymaga zmiany. <\/p>\n
Przepis rzeczywi\u015bcie pozosta\u0142 z PRL-u. I pierwotnie s\u0142u\u017cy\u0142 temu, by w czasach pustych p\u00f3\u0142ek sklepowych m\u00f3c kara\u0107 sprzedawc\u00f3w za ukrywanie towaru i sprzedawanie go \u201espod lady\u201d. Wi\u0119c je\u015bli s\u0119dzia uzna\u0142 art. 138 kodeksu wykrocze\u0144 za relikt PRL-u, to widzia\u0142 w nim nie ochron\u0119 przed dyskryminacj\u0105, ale przed \u201espekulacj\u0105\u201d \u2013 jak sprzedawanie dro\u017cej towaru spod lady nazywano w PRL-u. A to by znaczy\u0142o, \u017ce nie rozwa\u017ca\u0142 kwestii konfliktu sumienia, tylko zastosowa\u0142 przepis w jego literalnym brzmieniu.<\/p>\n
Wyrok jest nieprawomocny i strony – prokurator i drukarz \u2013 mog\u0105 si\u0119 od niego odwo\u0142a\u0107. Ale karalno\u015b\u0107 czynu drukarza przedawni si\u0119 27 maja i bardzo w\u0105tpliwe, by do tego czasu spraw\u0119 prawomocnie rozpatrzy\u0142 s\u0105d odwo\u0142awczy. A wi\u0119c okazja, by wyznaczy\u0107 polski standard rozwi\u0105zywania konfliktu sumienia i niedyskryminacji \u2013 szczeg\u00f3lnie gdyby sprawa dotar\u0142a do S\u0105du Najwy\u017cszego \u2013 de facto zosta\u0142a zmarnowana.<\/p>\n
To by\u0142a pierwsza taka sprawa w Polsce. Wcze\u015bniej mieli\u015bmy sprawy o dyskryminacj\u0119 w \u015bwiadczeniu us\u0142ug ze wzgl\u0119du na niepe\u0142nosprawno\u015b\u0107 (wypraszanie z dyskoteki osoby na w\u00f3zku czy z kawiarni osoby niewidomej z psem przewodnikiem) czy ze wzgl\u0119du na narodowo\u015b\u0107 (wypraszanie Rom\u00f3w z restauracji czy odmowa obs\u0142u\u017cenia Uzbek\u00f3w w sklepie). A wi\u0119c w gr\u0119 nie wchodzi\u0142o sumienie, tylko zwyk\u0142a niech\u0119\u0107 czy z\u0142a wola. Z sumieniem mieli\u015bmy do tej pory do czynienia tylko w przypadku lekarzy odmawiaj\u0105cych aborcji czy np. zapisywania \u015brodk\u00f3w antykoncepcyjnych. A tak\u017ce aptekarzy \u2013 kt\u00f3rzy te\u017c chc\u0105 mie\u0107, jak lekarze, ustawow\u0105 klauzul\u0119 sumienia. I urz\u0119dnik\u00f3w stanu cywilnego, kt\u00f3rzy powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na swoje przekonania, og\u0142aszali, \u017ce nie b\u0119d\u0105 wydawa\u0107 dokument\u00f3w umo\u017cliwiaj\u0105cych parom jednop\u0142ciowym zawarcie zwi\u0105zku za granic\u0105. Ale nikt nie odpowiada\u0142 za to karnie, nie p\u0142aci\u0142 odszkodowania.<\/p>\n
Wojna sumienia z r\u00f3wno\u015bci\u0105 nie jest wy\u0142\u0105cznie polska. W demokracjach bardziej historycznie zakorzenionych trwa od wielu lat. W Wielkiej Brytanii np. pozamyka\u0142y si\u0119 katolickie o\u015brodki adopcyjne po przegranej przed S\u0105dem Najwy\u017cszym. O\u015brodki skar\u017cy\u0142y prawo, kt\u00f3re nakazuje im traktowa\u0107 bez dyskryminacji pary jednop\u0142ciowe, chc\u0105ce adoptowa\u0107 dziecko. W Szwecji piel\u0119gniarka, kt\u00f3ra odmawia\u0142a asystowania przy aborcjach, nie mog\u0142a znale\u017a\u0107 zatrudnienia. S\u0105d uzna\u0142, \u017ce obowi\u0105zek wykonania \u015bwiadczenia medycznego jest wa\u017cniejszy od sumienia, i kto\u015b, kto chce by\u0107 piel\u0119gniark\u0105 na oddziale ginekologiczno-po\u0142o\u017cniczym, musi si\u0119 z tym liczy\u0107.<\/p>\n
Analogicznie mo\u017cna powiedzie\u0107: kto\u015b, kto zostaje drukarzem, musi si\u0119 liczy\u0107 z drukowaniem r\u00f3\u017cnych tre\u015bci. Tylko co gdyby przysz\u0142o mu wydrukowa\u0107 np. antysemick\u0105 broszur\u0119, w kt\u00f3rej prokuratura nie doszuka\u0142a si\u0119 wzywania do nienawi\u015bci na tle etnicznym (a tak najcz\u0119\u015bciej bywa)? Czy mo\u017cemy uzna\u0107, \u017ce istnieje dyskryminacja s\u0142uszna i nies\u0142uszna? A je\u015bli tak, to kto b\u0119dzie ow\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107 ocenia\u0142?<\/p>\n
Dwoje cukiernik\u00f3w z Portland (Oregon, USA), kt\u00f3rzy ze wzgl\u0119du na przekonania religijne (s\u0105 ormia\u0144skimi katolikami) odm\u00f3wili wykonania tortu malinowego na \u015blub lesbijek, ukarano administracyjnie grzywn\u0105 wysoko\u015bci 135 tys. dol. Chodzi\u0142o o z\u0142amanie ustawy o ochronie konsument\u00f3w. Zap\u0142acili grzywn\u0119 i musieli zamkn\u0105\u0107 cukierni\u0119 (teraz sprzedaj\u0105 ciastka przez internet). Odwo\u0142ali si\u0119 do s\u0105du. Na pocz\u0105tku marca odby\u0142a si\u0119 pierwsza rozprawa. S\u0119dzia pyta\u0142, czy gdyby ich sumieniu sprzeciwia\u0142y si\u0119 np. ma\u0142\u017ce\u0144stwa mi\u0119dzyrasowe, odm\u00f3wiliby takiej parze tortu na \u015blub?<\/p>\n
Miesi\u0105c temu S\u0105d Najwy\u017cszy Stanu Waszyngton uzna\u0142 72-letni\u0105 florystk\u0119 Barronelle Stutzman za winn\u0105 naruszenia ustawy o ochronie konsument\u00f3w, bo odm\u00f3wi\u0142a przygotowania kwiatowej oprawy na \u015blub pary gej\u00f3w. Kwiaciark\u0119 zaskar\u017cy\u0142a s\u0142ynna Ameryka\u0144ska Liga Praw Obywatelskich i stan Waszyngton. S\u0105d nakaza\u0142 kwiaciarce zwrot koszt\u00f3w procesu poniesionych przez Lig\u0119, co wyniesie zapewne setki tysi\u0119cy dolar\u00f3w. Stutzman odm\u00f3wi\u0142a u\u015bwietnienia \u015blubu gej\u00f3w, bo uzna\u0142a, \u017ce katolicyzm, kt\u00f3ry wyznaje, sprzeciwia si\u0119 \u015blubom par jednop\u0142ciowych. Sta\u0142a si\u0119 symbolem walki o wolno\u015b\u0107 wyznania w USA.<\/p>\n
Tak surowe sankcje za sprzeciw sumienia wywo\u0142a\u0142y kontrreakcj\u0119 organizacji chrze\u015bcija\u0144skich. Naciskaj\u0105 na prezydenta Trumpa, by wprowadzi\u0142 prawo chroni\u0105ce religi\u0119. Podobno Trump ma taki projekt. W stanie Indiana ju\u017c uchwalono ustaw\u0119 \u201eo przywr\u00f3ceniu wolno\u015bci religijnej\u201d, daj\u0105c\u0105 prawo odmowy \u015bwiadczenia us\u0142ug ze wzgl\u0119d\u00f3w religijnych. A S\u0105d Najwy\u017cszy USA zakwestionowa\u0142 zgodno\u015b\u0107 z konstytucj\u0105 zapisu w ustawie o ubezpieczeniu zdrowotnym \u201eObamacare\u201d, by polisy prywatnych firm ubezpieczeniowych obejmowa\u0142y pigu\u0142k\u0119 „dzie\u0144 po”. A wi\u0119c tu sumienie wygrywa z r\u00f3wno\u015bci\u0105.<\/p>\n
Rok temu polski Sejm dobrej zmiany pracowa\u0142 nad przepisem ustawy o fizjoterapeutach, kt\u00f3ry dawa\u0142 tej grupie zawodowej prawo sprzeciwu sumienia. Pos\u0142owie PiS, kt\u00f3rzy forsowali przepis, pytani, jakich sytuacji mog\u0142oby to dotyczy\u0107: odm\u00f3wi\u0105 wykonania zabiegu rozwodnikowi? osobie transp\u0142ciowej?, – nie potrafili odpowiedzie\u0107. W ko\u0144cu podali przyk\u0142ad: kobieta z antykoncepcyjn\u0105 wk\u0142adk\u0105 domaciczn\u0105 (zapewne jako zab\u00f3jczyni plemnik\u00f3w). Tylko jak sprawdzaliby, czy kobieta ma wk\u0142adk\u0119?<\/p>\n
Sami poczuli absurd i wycofali si\u0119 z pomys\u0142u. Ale asumpt do niego da\u0142 w pa\u017adzierniku 2015 r. Trybuna\u0142 Konstytucyjny. S\u0105dz\u0105c przepisy o lekarskiej klauzuli sumienia, uzna\u0142, \u017ce ma ona bezpo\u015brednie zakorzenienie w konstytucyjnej wolno\u015bci sumienia i wyznania, i obowi\u0105zywa\u0142aby nawet, gdyby nie by\u0142o jej w ustawie o zawodzie lekarza. Takie stwierdzenie otwiera innym grupom zawodowym prawo odmowy \u015bwiadczenia obowi\u0105zk\u00f3w z powo\u0142aniem si\u0119 bezpo\u015brednio na konstytucj\u0119. Bo wolno\u015b\u0107 sumienia nie tylko lekarzom przys\u0142uguje.<\/p>\n
Sumienie czy niedyskryminacja? By\u0142y pe\u0142nomocnik rz\u0105du (PiS) ds. r\u00f3wnego traktowania Wojciech Kaczmarczyk w wywiadzie, kt\u00f3rego udzieli\u0142 mi rok temu do \u201eGazety Wyborczej\u201d, stwierdzi\u0142, \u017ce hotelarz mo\u017ce, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na sumienie, odm\u00f3wi\u0107 wynaj\u0119cia pokoju parze gej\u00f3w. Potem na swoim koncie na Facebooku doda\u0142, \u017ce tak\u017ce np. osobie czarnosk\u00f3rej. To niew\u0105tpliwie \u015bwiadczy o konsekwencji my\u015blenia: skoro sumienie jest najwa\u017cniejsze, to dajmy mu pierwsze\u0144stwo i nie oceniajmy, kt\u00f3re pogl\u0105dy s\u0105 dobre, a kt\u00f3re z\u0142e.<\/p>\n
Tylko dok\u0105d to prowadzi?<\/p>\n
Wszystkie mi\u0119dzynarodowe akty uznaj\u0105 jednak rasizm za z\u0142o. Ale czym r\u00f3\u017cni si\u0119 przekonanie o ni\u017cszo\u015bci jakiej\u015b rasy od przekonania o ni\u017cszo\u015bci os\u00f3b homoseksualnych? Albo kobiet? Albo \u201ewegetarian na rowerach\u201d, kt\u00f3rych partia rz\u0105dz\u0105ca uznaje za \u201eobywateli gorszego sortu\u201d? Czy to, \u017ce kto\u015b dyskryminuj\u0105c, powo\u0142uje si\u0119 na religi\u0119, mo\u017ce t\u0119 dyskryminacj\u0119 uprawomocnia\u0107?<\/p>\n
Z drugiej strony: czy zmuszanie katolickich o\u015brodk\u00f3w adopcyjnych do przyznawania dzieci parom jednop\u0142ciowym to jednak nie przesada? W ko\u0144cu to niejedyne o\u015brodki adopcyjne w Wielkiej Brytanii. A drukarz – to niejedyny drukarz w \u0141odzi. Ale ju\u017c apteka w \u017babiej Woli Ma\u0142ej odmawiaj\u0105ca sprzeda\u017cy \u015brodk\u00f3w antykoncepcyjnych mo\u017ce by\u0107 jedyn\u0105 w promieniu wielu kilometr\u00f3w\u2026<\/p>\n
Z drugiej strony: dlaczego lekarz ma prawo odm\u00f3wi\u0107 przepisania \u015brodk\u00f3w antykoncepcyjnych, a aptekarz nie ma prawa odm\u00f3wi\u0107 ich sprzeda\u017cy?<\/p>\n
I tak dalej\u2026<\/p>\n
Problem z konstytucyjnymi warto\u015bciami, kt\u00f3re s\u0105 w konflikcie, jest taki, \u017ce nie mo\u017cna jednej da\u0107 pierwsze\u0144stwa tak, by zniweczy\u0107 drug\u0105. Bo obie s\u0105 warto\u015bciami konstytucyjnymi. Trzeba znale\u017a\u0107 jaki\u015b balans.<\/p>\n
Dla mnie czwartkowy wyrok: winny, ale nie ukarany, cho\u0107 wydaje si\u0119, \u017ce s\u0119dzia przemkn\u0105\u0142 si\u0119 boczkiem ko\u0142o problemu, jest jednak takim wywa\u017ceniem. Je\u015bli traktujemy sprzeciw sumienia powa\u017cnie, to powinien on cokolwiek kosztowa\u0107. Je\u017celi za wierno\u015b\u0107 sumieniu nie p\u0142aciliby\u015bmy \u017cadnej ceny, to c\u00f3\u017c by\u0142aby warta?<\/p>\n
C\u00f3\u017c by\u0142aby warta r\u00f3wno\u015b\u0107, gdyby \u2013 przynajmniej w sferze publicznej \u2013 nie da\u0142o si\u0119 jej egzekwowa\u0107? I c\u00f3\u017c by\u0142by wart \u015bwiat, w kt\u00f3rym mo\u017cna dyskryminowa\u0107, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na sumienie?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Czy sprzeciw sumienia mo\u017ce usprawiedliwia\u0107 dyskryminacj\u0119? S\u0142ynna sprawa \u0142\u00f3dzkiego drukarza, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 wykonania stojaka reklamowego z logo organizacji \u201eLGBT Biznes Forum\u201d – rozstrzygni\u0119ta. Problem klauzuli sumienia w us\u0142ugach \u2013 nie.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24\/revisions\/29"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/siedlecka\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}