Rok temu zmar\u0142 prof. Wiktor Osiaty\u0144ski \u2013 prawnik, socjolog, publicysta i spo\u0142ecznik. Wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca konstytucji, przede wszystkim jej cz\u0119\u015bci \u201eWolno\u015bci, Prawa i Obowi\u0105zki Cz\u0142owieka i Obywatela\u201d. Prekursor tzw. litygacji strategicznej w Polsce, czyli walki o prawa cz\u0142owieka za pomoc\u0105 precedensowych spraw wnoszonych do s\u0105d\u00f3w.
\n
\nJednym z jego uczni\u00f3w by\u0142 Adam Bodnar, dzi\u015b Rzecznik Praw Obywatelskich. Po \u015bmierci Profesora m\u00f3wi\u0142: \u201eJestem jednym z tych, kt\u00f3rzy zostali g\u0142\u0119boko naznaczeni jego charakterem, urokiem oraz m\u0105dro\u015bci\u0105. Ludzi wierz\u0105cych w idee konstytucjonalizmu, praw cz\u0142owieka, si\u0142\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego oraz niezale\u017cnych s\u0105d\u00f3w, moc s\u0142owa, pluralizmu oraz otwarto\u015bci na drugiego cz\u0142owieka. Ludzi, kt\u00f3rzy s\u0105 w stanie \u2013 wbrew dominuj\u0105cym trendom \u2013 broni\u0107 warto\u015bci, w kt\u00f3re wierz\u0105, rozbija\u0107 mury i przyzwyczajenia spo\u0142eczne\u201d.<\/p>\n
Profesor zmar\u0142 po d\u0142ugiej i heroicznej walce z rakiem: niemal do ko\u0144ca, trac\u0105c g\u0142os, pracowa\u0142, prowadzi\u0142 audycj\u0119 \u201eZrozumie\u0107 \u015bwiat\u201d w Radiu TOK FM. Jego walka z chorob\u0105 by\u0142a tym dramatyczniejsza, \u017ce przypad\u0142a na czas, gdy nowa w\u0142adza, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na demokracj\u0119, likwidowa\u0142a pa\u0144stwo prawa. A Profesor wierzy\u0142 w kreatywn\u0105 i naprawcz\u0105 moc po\u0142\u0105czenia: \u201edemokratyczne pa\u0144stwo prawne\u201d. W te dwie nogi, na kt\u00f3rych stoj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne pa\u0144stwa cywilizacji zachodniej. Demokracja wymusza zmiany prawne konieczne do spo\u0142ecznego rozwoju w duchu praw cz\u0142owieka. A prawo pow\u015bci\u0105ga rz\u0105dz\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 przed narzucaniem mniejszo\u015bci realizacji wy\u0142\u0105cznie interesu wi\u0119kszo\u015bci, bez poszanowania dobra wsp\u00f3lnego, w tym praw cz\u0142owieka. Kiedy umiera\u0142, ta wiara w samonaprawialno\u015b\u0107 \u201edemokratycznego pa\u0144stwa prawnego\u201d by\u0142a w Polsce mocno poddana pr\u00f3bie. I nadal jest.<\/p>\n
Ale mo\u017cna z du\u017c\u0105 doz\u0105 pewno\u015bci powiedzie\u0107, \u017ce Profesor by\u0142by dumny z dzisiejszej postawy polskich s\u0119dzi\u00f3w. Z ich ruchu odmowy uczestniczenia w niekonstytucyjnie wybranej Krajowej Radzie S\u0105downictwa. Z wyrok\u00f3w w sprawach o obywatelskie protesty, w kt\u00f3rych staj\u0105 po stronie konstytucji, wolno\u015bci s\u0142owa i zgromadze\u0144. Mimo \u017ce w\u0142adza szykuje im nowy s\u0105d dyscyplinarny, w kt\u00f3rym orzeka\u0107 b\u0119d\u0105 s\u0119dziowie wskazani przez ow\u0105 w\u0142adz\u0119. I ju\u017c wida\u0107, \u017ce nie zawaha si\u0119 u\u017cywa\u0107 post\u0119powa\u0144 dyscyplinarnych do walki z niepokornymi s\u0119dziami.<\/p>\n
Prof. Osiaty\u0144ski by\u0142by dumny z adwokat\u00f3w, kt\u00f3rzy pro bono broni\u0105 id\u0105cych ju\u017c w tysi\u0105ce os\u00f3b ci\u0105ganych po s\u0105dach za protesty przeciw dzia\u0142aniom w\u0142adzy. By\u0142by dumny z ludzi, kt\u00f3rzy w\u0142asnym cia\u0142em blokuj\u0105 przemarsze neofaszyst\u00f3w. I w og\u00f3le z wszystkich obywateli, kt\u00f3rzy ju\u017c trzeci rok upominaj\u0105 si\u0119 o poszanowanie konstytucji, kt\u00f3rej by\u0142 wsp\u00f3\u0142autorem.<\/p>\n
Prof. Osiaty\u0144ski przez lata przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z ameryka\u0144skim miliarderem i filantropem w\u0119gierskiego pochodzenia Georgem Sorosem. My\u015bleli podobnie: \u017ce trzeba uczy\u0107 tolerancji, zrozumienia, szacunku. A wtedy r\u00f3\u017cnice, kt\u00f3re s\u0105 mi\u0119dzy narodami, religiami, ideologiami, grupami spo\u0142ecznymi, nie b\u0119d\u0105 rodzi\u0142y konflikt\u00f3w i l\u0119k\u00f3w, ale wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i nowe warto\u015bci. Albo przynajmniej wzajemn\u0105 tolerancj\u0119.<\/p>\n
Dzisiaj W\u0119gry, kt\u00f3re s\u0105 dla partii rz\u0105dz\u0105cej w Polsce wzorem, zakazuj\u0105 dzia\u0142ania fundacjom sponsorowanym przez Sorosa i usi\u0142uj\u0105 zamkn\u0105\u0107 stworzony przez niego Uniwersytet \u015arodkowoeuropejski, na kt\u00f3rym prof. Osiaty\u0144ski przez lata wyk\u0142ada\u0142.<\/p>\n
Umieraj\u0105c, zostawi\u0142 m\u00f3wiony testament: \u201eNiesamowicie wa\u017cne jest dok\u0142adne monitorowanie, zapisanie i sprawozdanie wszystkich zachowa\u0144 ludzi i organ\u00f3w w\u0142adzy, kt\u00f3re \u0142ami\u0105 istniej\u0105ce prawo. To mo\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na ewentualn\u0105 zmian\u0119 postaw ludzi w\u0142adzy, a tak\u017ce na decyzje wyborc\u00f3w. (…) Dlatego wa\u017cne jest, \u017ceby prawnicy opisywali ka\u017cdy czyn i stwierdzali, gdzie nast\u0105pi\u0142o naruszenie prawa, i opisywali, jakie konsekwencje za to gro\u017c\u0105 \u2013 karne, administracyjne, konstytucyjne. Trzeba punktowa\u0107 tak\u017ce te dzia\u0142ania w\u0142adzy, kt\u00f3re cho\u0107 formalnie legalne, naruszaj\u0105 zasady demokratycznego pa\u0144stwa prawa, pokazywa\u0107, w jaki spos\u00f3b \u0142amana jest konstytucja. (…) Bezustannie trzeba przypomina\u0107, \u017ce w\u0142adza ma wytyczone prawem pole dzia\u0142ania. Suwerena si\u0119 nie wybiera, suweren jest. Wybiera si\u0119 tylko ludzi, kt\u00f3rzy maj\u0105 sprawowa\u0107 w\u0142adz\u0119 w ramach swojego mandatu i w ramach prawa\u201d.<\/p>\n
Prof. Osiaty\u0144ski zostawi\u0142 te\u017c ide\u0119, nad kt\u00f3r\u0105 pracowa\u0142 do dnia \u015bmierci: \u201earchiwum\u201d, kt\u00f3re dokumentowa\u0142oby dzia\u0142ania w\u0142adzy.<\/p>\n
\u201eArchiwum Osiaty\u0144skiego\u201d, czyli \u201eobywatelskie centrum analiz, powo\u0142ane w celu spo\u0142ecznego monitorowania stanu praworz\u0105dno\u015bci, skali nadu\u017cy\u0107 w\u0142adzy publicznej oraz stanu przestrzegania wolno\u015bci i praw obywatelskich w Polsce\u201d, powsta\u0142o przy Fundacji O\u015brodek Kontroli Obywatelskiej \u201eOKO\u201d, kt\u00f3ra prowadzi te\u017c fact-checkingowy<\/em> portal OKO.press.<\/p>\n W\u0142adza usi\u0142uje zast\u0105pi\u0107 informacj\u0119 propagand\u0105, a zrozumienie lojalno\u015bci\u0105. Archiwum nie tylko gromadzi wiedz\u0119 o nadu\u017cyciach w\u0142adzy, ale te\u017c pozwala \u201ezrozumie\u0107 \u015bwiat\u201d \u2013 zgodnie z tytu\u0142em pierwszej, wydanej w 1977 roku ksi\u0105\u017cki Wiktora Osiaty\u0144skiego.<\/p>\n Archiwum gromadzi raporty i opracowania, m.in. organizacji pozarz\u0105dowych, o stanie praworz\u0105dno\u015bci w Polsce, teksty prawnik\u00f3w, socjolog\u00f3w, filozof\u00f3w, politolog\u00f3w pojawiaj\u0105ce si\u0119 w mediach polskich i zagranicznych lub ich opracowania. Zamawia te\u017c teksty oryginalne. Dla Archiwum pisz\u0105 m.in. prof. Ewa \u0141\u0119towska (ostatnio: \u201eKorupcja jako model w\u0142adzy\u201d), prof. Miros\u0142aw Wyrzykowski (by\u0142y s\u0119dzia TK) czy prof. Marcin Matczak.<\/p>\n Rafa\u0142 Zakrzewski, redaktor i publicysta \u201eGazety Wyborczej\u201d, prowadzi \u201eKalendarium oporu spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego\u201d \u2013 od 19 listopada 2015 roku, gdy pojawi\u0142a si\u0119 pierwsza \u201eustawa naprawcza\u201d dotycz\u0105ca Trybuna\u0142u Konstytucyjnego. S\u0105 w niej odnotowane m.in. powstanie KOD, uliczne protesty, ale te\u017c odmowa pozna\u0144skiego s\u0105du rejestracji fundacji Trans-Akcja pomagaj\u0105cej osobom transp\u0142ciowym czy protesty ekolog\u00f3w w obronie Puszczy Bia\u0142owieskiej.<\/p>\n 16 maja w Austriackim Forum Kultury (Warszawa, ul. Pr\u00f3\u017cna 7\/9) O\u015brodek Kontroli Obywatelskiej \u201eOKO\u201d organizuje debat\u0119 o populizmie i rz\u0105dach prawa. Wyk\u0142ad im. Wiktora Osiaty\u0144skiego wyg\u0142osi politolog i historyk, znawca problematyki populizmu i demokracji, prof. Jan-Werner M\u00fcller z Uniwersytetu Princeton. Komentarze po wyk\u0142adzie wyg\u0142osz\u0105 dr W\u0142odzimierz Cimoszewicz, prof. Maciej Kisilowski, prof. Marcin Matczak i prof. Monika P\u0142atek. A w dyskusji \u201ePraworz\u0105dno\u015b\u0107 \u2013 Unia Europejska \u2013 Polska\u201d udzia\u0142 wezm\u0105 Agata Gosty\u0144ska-Jakubowska, prof. Ewa \u0141\u0119towska, prof. Laurent Pech i dr Maciej Taborowski.<\/p>\n Dzi\u015b, w pierwsz\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci Wiktora Osiaty\u0144skiego, rusza kampania crowdfundingowa na dzia\u0142alno\u015b\u0107 Archiwum<\/a>. A przez ca\u0142y dzie\u0144 na stronach i w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych OKO.press i Archiwum publikowane b\u0119d\u0105 archiwalne teksty, wywiady, wspomnienia oraz specjalnie przygotowany filmik:<\/p>\n