Pisa\u0142am – i tu, i nie tu – o kompozytorach w Terezinie, kt\u00f3rzy w rzeczywisto\u015bci hitlerowskiego obozu tworzyli i wykonywali swoje dzie\u0142a. Teraz przypomn\u0119 o rzeczywisto\u015bci nieco podobnej, cho\u0107 maj\u0105cej miejsce w stalagu, obozie jenieckim, w styczniu roku 1941. A dotyczy\u0142a ona jednego z najwybitniejszych tw\u00f3rc\u00f3w drugiej po\u0142owy XX wieku – Oliviera Messiaena.<\/p>\n
Na pocz\u0105tku wojny zosta\u0142 zmobilizowany. A raczej, jako \u017ce mia\u0142 s\u0142aby wzrok, s\u0142u\u017cy\u0142 w wojsku jako piel\u0119gniarz. Wzi\u0119ty do niewoli w 1940 r. w drodze z Nancy do Verdun, 30-letni kompozytor zosta\u0142 z innymi je\u0144cami przewieziony do Stalagu VIII A w G\u00f6rlitz i traf chcia\u0142, \u017ce znalaz\u0142 si\u0119 tam ze swoimi kolegami z wojska – wiolonczelist\u0105 Etienne’em Pasquier i klarnecist\u0105 Henrim Akok\u0105. Na miejscu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w baraku na pryczy nad wiolonczelist\u0105 le\u017cy skrzypek, Jean Le Boulaire (by\u0142 to jedyny z tej czw\u00f3rki muzyk\u00f3w, kt\u00f3ry nie pozosta\u0142 po wojnie w tym zawodzie; sta\u0142 si\u0119 aktorem i wyst\u0119powa\u0142 pod pseudonimem Jean Lanier).<\/p>\n
Inspiracji do powstania jednego z najbardziej dzi\u015b znanych dzie\u0142 Messiaena, Quatour pour la fin du Temps<\/em> (trudno powiedzie\u0107, jak to przet\u0142umaczy\u0107; Kwartet na koniec czasu, czas\u00f3w czy wr\u0119cz koniec \u015bwiata?), by\u0142o wiele. Jedna z nich – to \u015bpiew ptak\u00f3w (przez ca\u0142e \u017cycie jedna z najwa\u017cniejszych muzycznych inspiracji Messiaena): kompozytor zapragn\u0105\u0142 napisa\u0107 utw\u00f3r na klarnet dla przyjaciela, wykorzystuj\u0105cy ptasie motywy. Powsta\u0142 solowy utw\u00f3r L\u2019ab\u00eeme des oiseaux<\/a>, <\/em>kt\u00f3ry – co ciekawe – jest \u015bwiadectwem wsp\u00f3\u0142pracy z przebywaj\u0105cym w tym samym stalagu Polakiem Zdzis\u0142awem Nardellim (p\u00f3\u017aniejszym re\u017cyserem Polskiego Radia), autorem wiersza pod tym samym tytu\u0142em: Otch\u0142a\u0144 ptak\u00f3w<\/em> – ciekawe wspomnienie znajdziemy tu<\/a>. Klarnecista mia\u0142 ze sob\u0105 sw\u00f3j instrument. Natomiast dla pozosta\u0142ej dw\u00f3jki muzyk\u00f3w trzeba by\u0142o instrumenty zdobywa\u0107. Wtedy powsta\u0142o kr\u00f3tkie trio dla klarnetu, skrzypiec i wiolonczeli, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c wesz\u0142o do Kwartetu<\/em> jako Intermedium<\/a><\/em>. Wreszcie powsta\u0142y kolejne cz\u0119\u015bci z udzia\u0142em fortepianu. Prawykonanie ca\u0142ego utworu odby\u0142o si\u0119 15 stycznia 1941 r. Ilu je\u0144c\u00f3w-widz\u00f3w by\u0142o obecnych – r\u00f3\u017cne liczby\u00a0podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a, od 400 po 5000. Wiolonczela Etienne’a Pasquiera mia\u0142a tylko trzy struny, pianino, na kt\u00f3rym gra\u0142 kompozytor, by\u0142o totalnie rozstrojone – ale grali i pono\u0107 ca\u0142kowicie zaczarowali publiczno\u015b\u0107.<\/p>\n Inspiracj\u0105 religijn\u0105 by\u0142a Apokalipsa \u015bw. Jana, a zw\u0142aszcza anio\u0142 wieszcz\u0105cy koniec czasu. „Brak po\u017cywienia powodowa\u0142 kolorowe wyobra\u017cenia: widzia\u0142em t\u0119cz\u0119 Anio\u0142a na niebie i r\u00f3\u017cne zestawienia kolor\u00f3w\u201d – wspomina\u0142 kompozytor. Chodzi o anio\u0142a (10.1) „zst\u0119puj\u0105cego z nieba, odzianego w ob\u0142ok, z t\u0119cz\u0105 woko\u0142o g\u0142owy, kt\u00f3rego oblicze ja\u015bnia\u0142o jak s\u0142o\u0144ce, nogi za\u015b jego by\u0142y jak s\u0142upy ognia”. Zebranym na koncercie t\u0142umaczy\u0142, \u017ce „koniec czasu” nie jest \u017cadn\u0105 aluzj\u0105 do sytuacji, w kt\u00f3rej si\u0119 znale\u017ali. \u017be odnosi si\u0119 do s\u0142\u00f3w Apokalipsy, w kt\u00f3rych \u00f3w anio\u0142 z t\u0119cz\u0105 „poprzysi\u0105g\u0142 na tego, kt\u00f3ry \u017cyje na wieki wiek\u00f3w, kt\u00f3ry stworzy\u0142 niebo i to, co w nim, i ziemi\u0119, i to, co na niej, i morze, i to, co w nim, \u017ce to ju\u017c d\u0142ugo nie potrwa”. \u017be dokona si\u0119 tajemnica Bo\u017ca… Jeszcze ciekawostka: mamy w tym roku (b\u0119dzie 10 grudnia) setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin Messiaena. Z tej okazji 15 stycznia na miejscu dawnego Stalagu VIII A wykonano Kwartet<\/em>. To by\u0142o wielkie prze\u017cycie dla wszystkich… A przez ca\u0142y rok r\u00f3\u017cne akcje i atrakcje ze strony stowarzyszenia powsta\u0142ego specjalnie na obchody:<\/p>\n http:\/\/www.messiaen.themusicpoint.net\/<\/a>\u00a0<\/p>\n Nie pozostaje nam nic innego, jak pos\u0142ucha\u0107 tej muzyki. Oto cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza – Liturgia kryszta\u0142u<\/em><\/a>. Druga – Wokaliza dla Anio\u0142a, kt\u00f3ry og\u0142\u0105sza koniec czasu<\/a><\/em>. Potem s\u0105 wymienione wcze\u015bniej utwory – Otch\u0142a\u0144 ptak\u00f3w<\/em> i Intermedium<\/em>, po nich przychodzi istna chi\u0144ska tortura cierpliwo\u015bci dla wiolonczelisty i pianisty – Pochwa\u0142a wieczno\u015bci Jezusa<\/a><\/em>. Nie mog\u0142am znale\u017a\u0107 charakterystycznej kolejnej cz\u0119\u015bci: Danse de la fureur, pour les sept trompettes<\/em> (Taniec gniewu – a mo\u017ce furii? –\u00a0na siedem tr\u0105bek)\u00a0wykonywanej unisono przez wszystkie instrumenty. Jeszcze\u00a0nast\u0119pna<\/a>, Fouillis d’arcs-en-ciel, pour l’Ange qui annonce la fin du Temps<\/em>\u00a0– Gmatwanina barw t\u0119czowych (te\u017c nie ma dobrego polskiego odpowiednika) dla Anio\u0142a zwiastuj\u0105cego koniec Czasu,\u00a0i wreszcie kolejne \u0107wiczenie cierpliwo\u015bci, tym razem dla skrzypiec i fortepianu: Pochwa\u0142a nie\u015bmiertelno\u015bci Jezusa<\/em><\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pisa\u0142am – i tu, i nie tu – o kompozytorach w Terezinie, kt\u00f3rzy w rzeczywisto\u015bci hitlerowskiego obozu tworzyli i wykonywali swoje dzie\u0142a. Teraz przypomn\u0119 o rzeczywisto\u015bci nieco podobnej, cho\u0107 maj\u0105cej miejsce w stalagu, obozie jenieckim, w styczniu roku 1941. A dotyczy\u0142a ona jednego z najwybitniejszych tw\u00f3rc\u00f3w drugiej po\u0142owy XX wieku – Oliviera Messiaena. Na pocz\u0105tku […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/190"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=190"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/190\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=190"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=190"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=190"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nCz\u0119\u015b\u0107 tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w pozna\u0142am dzi\u0119ki wypowiedzi znakomitego francuskiego klarnecisty Michela Lethieca, kt\u00f3ry zna\u0142 tych muzyk\u00f3w osobi\u015bcie. Przyjecha\u0142 do Warszawy, by zagra\u0107 Kwartet<\/em> z Kub\u0105 Jakowiczem, Andrzejem Bauerem i Janem Krzysztofem Broj\u0105 w ramach Ogrod\u00f3w muzycznych. Niestety, akustyka namiotu na dziedzi\u0144cu zamkowym nie sprzyja takim wyst\u0119pom, ale i tak by\u0142o to prze\u017cycie – jakim jest zreszt\u0105 ka\u017cde chyba wykonanie tego wyj\u0105tkowego utworu.<\/p>\n