Wr\u00f3ci\u0142am z niesamowitego koncertu, po kt\u00f3rym znajomi melomani zgodnym ch\u00f3rem m\u00f3wili: wstyd! Wstyd, \u017ce tego u nas si\u0119 nie zna i nie grywa. Takiej muzyki. \u017be musz\u0105 j\u0105 nam przywozi\u0107 arty\u015bci z Kanady. I to przez zupe\u0142ny przypadek: m\u0142ody polski dyrygent rozmawia\u0142 w Londynie z dziennikarzem „Independenta”; tamten opowiedzia\u0142 mu o kanadyjskim zespole ARC (z Royal Conservatory of Music w Toronto) graj\u0105cym zapomnian\u0105 muzyk\u0119 r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w i o jego p\u0142ycie z muzyk\u0105 zapomnianego kompozytora urodzonego w Polsce, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a nominacj\u0119 do Grammy. Dyrygent zadzwoni\u0142 do swojego polskiego agenta, cz\u0142owieka rzutkiego. No i uda\u0142o si\u0119 zorganizowa\u0107 koncerty w Poznaniu i Warszawie.<\/p>\n
Meandry XX wieku sprawi\u0142y, \u017ce wielu tw\u00f3rc\u00f3w by\u0142o skazanych na pisanie do szuflady, a czasem to, \u017ce w og\u00f3le byli w stanie zajmowa\u0107 si\u0119 muzyk\u0105, zakrawa\u0142o na cud. Pisa\u0142am tu o kompozytorach z Terezina. Teraz pora przypomnie\u0107 dwa r\u00f3\u017cne, ale oba pe\u0142ne tragicznych wydarze\u0144\u00a0losy polskich \u017byd\u00f3w, przypadkiem obu urodzonych w Warszawie. Dw\u00f3ch znakomitych kompozytor\u00f3w.<\/p>\n
Szymon Laks (1901-1983) studiowa\u0142 kompozycj\u0119 i dyrygentur\u0119 w warszawskim konserwatorium, a po\u00a0jego uko\u0144czeniu\u00a0wyjecha\u0142 do Pary\u017ca, gdzie studiowa\u0142 dalej. By\u0142 cz\u0142onkiem Stowarzyszenia M\u0142odych Muzyk\u00f3w Polak\u00f3w w Pary\u017cu. A\u017c przysz\u0142a wojna. Obozy w Orleanie, Drancy, wreszcie w 1942 r. – Birkenau. \u017bycie ocali\u0142a mu muzyka – Laks jako skrzypek trafi\u0142 do obozowej orkiestry i \u017cy\u0142 w potwornym surrealizmie: praca w orkiestrze dawa\u0142a mu tylko taki awanta\u017c, \u017ce do tej samej roboty, co inni, szed\u0142 po prostu p\u00f3\u017aniej, po odegraniu porcji porannych marsz\u00f3w, i wychodzi\u0142 wcze\u015bniej, by znowu gra\u0107 na zako\u0144czenie dnia pracy. Z czasem Laks podj\u0105\u0142 te\u017c rol\u0119 kopisty nut, w ko\u0144cu dyrygenta. Walczy\u0142 o przetrwanie wszelkimi \u015brodkami. Opisa\u0142 to wszystko p\u00f3\u017aniej w ksi\u0105\u017cce Gry o\u015bwi\u0119cimskie<\/em>. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to w listopadzie 1944 r., kiedy przewieziono go do Sachsenhausen, a nast\u0119pnie do Dachau, gdzie zasta\u0142 go koniec wojny.<\/p>\n Wr\u00f3ci\u0142 do Pary\u017ca i przez kilkana\u015bcie lat nie komponowa\u0142. Pisa\u0142 ksi\u0105\u017cki i teksty publicystyczne.\u00a0W ko\u0144cu\u00a0w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych wr\u00f3ci\u0142 do tw\u00f3rczo\u015bci muzycznej. Ale jego utwory by\u0142y rzadko wykonywane. W PRL przez d\u0142ugie lata – wcale. A kiedy ju\u017c by\u0142o po odwil\u017cy – muzyka, kt\u00f3r\u0105 uprawia\u0142, nie mog\u0142a znale\u017a\u0107 poklasku u s\u0142uchaczy, bo pozosta\u0142 przy stylu neoklasycznym, a tymczasem zacz\u0119\u0142a kr\u00f3lowa\u0107 awangarda. Neoklasyczny, oparty na polskich melodiach ludowych jest Kwintet fortepianowy<\/em> z 1967 r. Zgrabnie napisany, zawiera autentyczne tematy, np. w drugiej cz\u0119\u015bci pie\u015b\u0144 kurpiowsk\u0105 Uwoz mamo<\/em>, kt\u00f3r\u0105 swego czasu wykorzysta\u0142 r\u00f3wnie\u017c Szymanowski (a potem Skaldowie zrobili z niej piosenk\u0119 Zawo\u0142am na pomoc wszystkie ptaki<\/em>), a w finale rozbrzmiewa po prostu g\u00f3ralska kapela. Zastanawiaj\u0105ca rzecz, jak wielu kompozytor\u00f3w-polskich \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych za granic\u0105 by\u0142o przywi\u0105zanych do polskiej muzyki (ostatnim utworem Aleksandra Tansmana by\u0142 mazurek, cz\u0119sto u\u017cywa\u0142 polskich motyw\u00f3w ludowych, podobnie kompozytor i pianista Mi\u0142osz Magin). Ten utw\u00f3r zas\u0142uguje na przypominanie – w gruncie rzeczy to muzyka lekka, \u0142atwa i przyjemna.<\/p>\n