{"id":215,"date":"2008-09-23T02:23:54","date_gmt":"2008-09-23T00:23:54","guid":{"rendered":"http:\/\/szwarcman.blog.polityka.pl\/?p=215"},"modified":"2008-09-23T02:23:54","modified_gmt":"2008-09-23T00:23:54","slug":"jest-czy-nie-ma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/2008\/09\/23\/jest-czy-nie-ma\/","title":{"rendered":"Jest czy nie ma?"},"content":{"rendered":"

Chodz\u0119 na Warszawsk\u0105 Jesie\u0144, s\u0142ucham utwor\u00f3w – jak ju\u017c wspomnia\u0142am – w wi\u0119kszo\u015bci hiszpa\u0144skich czy latynoameryka\u0144skich i troch\u0119 si\u0119 rozczarowuj\u0119: liczy\u0142am na wi\u0119cej takich swoistych do\u015bwiadcze\u0144 jak te, kt\u00f3re opisa\u0142am w poprzednim wpisie. Tymczasem s\u0142ysz\u0119 utwory do\u015b\u0107 konwencjonalne, utrzymane w swoistej lingua franca<\/em> wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, mo\u017cliwe do stworzenia czy w Madrycie, czy w Sztokholmie, czy w Pary\u017cu, czy w Berlinie.<\/p>\n

Ten utw\u00f3r, La celda<\/em> (Cela) Mesiasa Maiguashca\u00a0– teatralny w\u0142a\u015bciwie – te\u017c poniek\u0105d taki jest i w og\u00f3le jest gdzie\u015b o p\u00f3\u0142 godziny za d\u0142ugi, ale chc\u0119 si\u0119 przy nim chwil\u0119 zatrzyma\u0107, poniewa\u017c pod\u0142o\u017cem jego jest opowiadanie Borgesa, kt\u00f3re kiedy\u015b wywar\u0142o na mnie wielkie wra\u017cenie: Tajemny cud<\/em>, o fikcyjnym czeskim pisarzu pochodzenia \u017cydowskiego Jaromilu Hladiku, aresztowanym i skazanym na \u015bmier\u0107 przez hitlerowc\u00f3w w 1938 r., zaraz po ich wej\u015bciu do Pragi. Opowiadanie rozgrywa si\u0119 w celi \u015bmierci, bezpo\u015brednio przed egzekucj\u0105 (rozstrzelaniem).<\/p>\n

Hladik, pisarz, poeta i t\u0142umacz (mia\u0142 przet\u0142umaczy\u0107 m.in. kabalistyczne dzie\u0142o Sefer Jecirah<\/em>), zosta\u0142 przez Borgesa okre\u015blony jako „autor niedoko\u0144czonej tragedii Wrogowie<\/em>, dzie\u0142a Obrona wieczno\u015bci<\/em> i studium nad po\u015brednimi wp\u0142ywami hebrajskimi na Jakoba Boehmego”. W dalszym ci\u0105gu opowiadania opisana jest w skr\u00f3cie owa Obrona wieczno\u015bci<\/em>: „pierwszy tom kre\u015bli histori\u0119 rozmaitych wieczno\u015bci wyobra\u017canych przez ludzi, od nieruchomego Bytu Parmenidesa a\u017c do zmiennej przesz\u0142o\u015bci Hintona; drugi przeczy (za Francisem Bradleyem), jakoby wszystkie wydarzenia wszech\u015bwiata tworzy\u0142y seri\u0119 czasow\u0105. Udowadnia, \u017ce liczba mo\u017cliwych do\u015bwiadcze\u0144 cz\u0142owieka nie jest niesko\u0144czona i \u017ce wystarczy jedno \u201apowt\u00f3rzenie\u2019, aby dowie\u015b\u0107, \u017ce czas jest z\u0142udzeniem… Niestety nie mniej z\u0142udne s\u0105 argumenty, kt\u00f3re wykazuj\u0105 to z\u0142udzenie; Hladik wymienia\u0142 je zwykle z pewnym pogardliwym zmieszaniem”.<\/p>\n

Wi\u0119ksze jednak znaczenie przywi\u0105zywa\u0142 fikcyjny autor do dramatu Wrogowie<\/em>, pisanego wierszem. „Uko\u0144czy\u0142 ju\u017c pierwszy akt i kilka scen trzeciego (…). Pomy\u015bla\u0142, \u017ce brakuje jeszcze dw\u00f3ch akt\u00f3w i \u017ce w bardzo kr\u00f3tkim czasie nie b\u0119dzie \u017cy\u0142. Przem\u00f3wi\u0142 do Boga w ciemno\u015bci: \u201aJe\u017celi w jaki\u015b spos\u00f3b istniej\u0119, je\u017celi nie jestem jednym z Twych powt\u00f3rze\u0144 i Twych errat\u00f3w, istniej\u0119 jako autor Wrog\u00f3w<\/em>. Aby doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca ten dramat, kt\u00f3ry mo\u017ce usprawiedliwi\u0107 mnie i usprawiedliwi\u0107 Ciebie, potrzeba mi jeszcze jednego roku. Przyznaj mi te dni, Ty, do kt\u00f3rego nale\u017c\u0105 stulecia i czas'”.<\/p>\n

I niespodziewanie jego \u017cyczenie si\u0119 spe\u0142nia podczas egzekucji. „Karabiny skupi\u0142y si\u0119 na Hladiku, ale ludzie, kt\u00f3rzy mieli go zabi\u0107, pozostawali nieruchomi. (…) Wiatr zatrzyma\u0142 si\u0119 jak na obrazie. Hladik pr\u00f3bowa\u0142 krzykn\u0105\u0107, poruszy\u0107 r\u0119k\u0105. Zrozumia\u0142, \u017ce jest sparali\u017cowany. Nawet najmniejszy odg\u0142os nie dociera\u0142 do niego z wzbronionego mu \u015bwiata. Pomy\u015bla\u0142, jestem w piekle, umar\u0142em. Pomy\u015bla\u0142, oszala\u0142em. Pomy\u015bla\u0142, czas zatrzyma\u0142 si\u0119. P\u00f3\u017aniej u\u015bwiadomi\u0142 sobie, \u017ce w takim wypadku r\u00f3wnie\u017c jego my\u015bl by si\u0119 zatrzyma\u0142a. (…)”<\/p>\n

Zrozumia\u0142, \u017ce otrzyma\u0142 w\u0142a\u015bnie czas, \u017ceby uko\u0144czy\u0107 swoj\u0105 prac\u0119 – ten czas si\u0119 sko\u0144czy, gdy on dope\u0142ni swojego dzie\u0142a. „Nie dysponowa\u0142 niczym opr\u00f3cz pami\u0119ci (…) Drobiazgowy, nieruchomy, tajemniczy, snu\u0142 w czasie sw\u00f3j wysoki, niewidzialny labirynt. Przerobi\u0142 dwukrotnie trzeci akt. Pomin\u0105\u0142 niekt\u00f3re zbyt oczywiste symbole: powtarzaj\u0105ce si\u0119 bicie zegara, muzyk\u0119. Nic nie zak\u0142\u00f3ca\u0142o mu spokoju ani nie rozprasza\u0142o uwagi”. Kiedy znalaz\u0142 ostatni przymiotnik tekstu swojego dramatu, czas zn\u00f3w ruszy\u0142 – „poczw\u00f3rny wystrza\u0142 spiorunowa\u0142 go”. \u00d3w „rok” trwa\u0142 w istocie dwie minuty.<\/p>\n

Dwa pytania mi si\u0119 zawsze w zwi\u0105zku z tym nasuwa\u0142y. Czy rzeczywi\u015bcie jest mo\u017cliwa jest taka kondensacja czasu w ostatnich chwilach istnienia, by, jak to m\u00f3wi si\u0119 w anegdotycznych zwrotach, „przesun\u0105\u0107 przed oczami wyobra\u017ani ca\u0142e swoje \u017cycie”, czy te\u017c w\u0142a\u015bnie dokona\u0107 intensywnego procesu my\u015blowego w rodzaju tego, kt\u00f3ry jakoby sta\u0142 si\u0119 udzia\u0142em owego Hladika? To mi si\u0119 zawsze wydawa\u0142o bajk\u0105; tego zreszt\u0105 nie dowiemy si\u0119 nigdy, bo w momencie, kiedy mogliby\u015bmy si\u0119 tego dowiedzie\u0107, wszystko si\u0119 sko\u0144czy.<\/p>\n

Drugie: czy kto\u015b, kto w my\u015blach wyobra\u017ca sobie w\u0142asne\u00a0dzie\u0142o, ale go nie zapisuje, jest tego dzie\u0142a autorem? Tu oczywi\u015bcie mo\u017cna snu\u0107 d\u0142ugie rozwa\u017cania na temat intencjonalno\u015bci, mo\u017cna przywo\u0142ywa\u0107 rozwa\u017cania Ingardena ze s\u0142ynnej\u00a0rozprawy Utw\u00f3r muzyczny i sprawa jego to\u017csamo\u015bci<\/em>. Dla mnie to ma wymiar bardzo konkretny: czy je\u015bli kiedy\u015b np. wyobrazi\u0142am sobie kwartet smyczkowy, zacz\u0119\u0142am go zapisywa\u0107 i nie sko\u0144czy\u0142am, ale wiem do dzi\u015b, jak brzmi od pocz\u0105tku do ko\u0144ca, i nawet zdarzy\u0142o mi si\u0119 s\u0142ysz\u0105c pocz\u0105tek innego kwartetu pomy\u015ble\u0107: jaki on podobny do mojego – to czy jestem jego autork\u0105? Przecie\u017c wiem o tym tylko ja. Tak jak o ca\u0142o\u015bci dramatu Wrogowie<\/em> wiedzia\u0142 w opowiadaniu tylko Hladik, a w rzeczywisto\u015bci – jego tw\u00f3rca, Borges. R\u00f3\u017cnica jest taka, \u017ce mnie nikt nie wymy\u015bli\u0142. Ale sk\u0105d mog\u0119 by\u0107 tego pewna? \ud83d\ude09<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Chodz\u0119 na Warszawsk\u0105 Jesie\u0144, s\u0142ucham utwor\u00f3w – jak ju\u017c wspomnia\u0142am – w wi\u0119kszo\u015bci hiszpa\u0144skich czy latynoameryka\u0144skich i troch\u0119 si\u0119 rozczarowuj\u0119: liczy\u0142am na wi\u0119cej takich swoistych do\u015bwiadcze\u0144 jak te, kt\u00f3re opisa\u0142am w poprzednim wpisie. Tymczasem s\u0142ysz\u0119 utwory do\u015b\u0107 konwencjonalne, utrzymane w swoistej lingua franca wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, mo\u017cliwe do stworzenia czy w Madrycie, czy w Sztokholmie, czy w […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=215"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=215"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=215"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=215"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}