…dzi\u015b na odczycie na festiwalu Warszawa Singera? Du\u017co. Publiczno\u015b\u0107 by\u0142a niewielka, ale ch\u0119tna do s\u0142uchania, wi\u0119c poruszy\u0142am bardzo r\u00f3\u017cne w\u0105tki. Nie da si\u0119 w kr\u00f3tkim wpisie opowiedzie\u0107 o wszystkich, wi\u0119c tylko o paru z nich.<\/p>\n
Temat brzmia\u0142: „Mendelssohn i synagoga”. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce naci\u0105gany, poniewa\u017c Feliks, gdy zosta\u0142 ochrzczony wraz z rodze\u0144stwem w wierze lutera\u0144skiej, mia\u0142 ledwie 7 lat. By\u0142 wi\u0119c jak najbardziej tw\u00f3rc\u0105 protestanckim, ale to te\u017c nie takie proste. By\u0142 to czas, gdy w Niemczech antysemityzm nie by\u0142 gro\u017any, ale \u017bydzi byli dopuszczani do stanowisk tylko je\u015bli zmienili wyznanie. Z czasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce rodzina Mendelssohn\u00f3w wykorzysta\u0142a swoje mo\u017cliwo\u015bci maksymalnie: byli w\u015br\u00f3d nich bankierzy (m.in. by\u0142 nim ojciec Feliksa), naukowcy, arty\u015bci. Okrucie\u0144stwo historii sprawi\u0142o, \u017ce za\u0142o\u017cona przez\u00a0jednego z syn\u00f3w Feliksa, chemika Paula, firma AGFA w 1925 r. wesz\u0142a w sk\u0142ad koncernu IG Farben,\u00a0w kt\u00f3rym\u00a0podczas wojny produkowano gaz Zyklon B…<\/p>\n
Wracaj\u0105c jednak do historii rodziny Mendelssohn\u00f3w, dziadek Feliksa, Moj\u017cesz, wybitny filozof, by\u0142 inicjatorem ruchu o\u015bwieceniowego w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w, nazwanego Haskala (hebr. o\u015bwiecenie). Ruch mia\u0142 doprowadzi\u0107 do integracji \u017byd\u00f3w z innymi spo\u0142eczno\u015bciami, propagowa\u0142 kszta\u0142cenie \u015bwieckie, nauk\u0119 j\u0119zyk\u00f3w, idea\u0142y o\u015bwieceniowe, ale z drugiej strony – odrodzenie j\u0119zyka hebrajskiego i nauk\u0119 historii \u017byd\u00f3w. Tak wi\u0119c \u017byd mia\u0142 by\u0107 \u015bwiadomy, kim jest, ale jednocze\u015bnie by\u0107 bli\u017cej otoczenia. Mog\u0142o to prowadzi\u0107 do asymilacji, ale w ko\u0144cu wielu doprowadzi\u0142o w\u0142a\u015bnie do wychrzczenia, jak jego potomstwo, o czym szcz\u0119\u015bliwie sam Moj\u017cesz ju\u017c si\u0119 nie dowiedzia\u0142.<\/p>\n
Dzieci Abrahama Mendelssohna – Fanny, Feliks, Rebeka i Paul – zosta\u0142y wi\u0119c ochrzczone w 1816, ale rodzice ochrzcili si\u0119 dopiero w 1822. Dochodzi\u0142o wi\u0119c do zabawnych dla nas dzi\u015b sytuacji, kiedy nauczyciel 12-letniego Feliksa, Carl Friedrich Zelter,\u00a0da\u0142 mu\u00a0list polecaj\u0105cy do Goethego, w kt\u00f3rym\u00a0napisa\u0142: „Jest on synem \u017byda, ale sam nie jest \u017bydem”, dodaj\u0105c: „To naprawd\u0119 rzadko\u015b\u0107, \u017ceby syn \u017byda zosta\u0142 artyst\u0105”. Ostatecznie Feliks\u00a0odwiedzi\u0142 Goethego kilka razy i bardzo si\u0119 polubili.<\/p>\n
Abraham Mendelssohn do tego stopnia zapragn\u0105\u0142 odrzuci\u0107 \u017cydostwo swoje i rodziny, \u017ce naciska\u0142 na przybranie nowego nazwiska, Bartholdy (by\u0142o to nazwisko poprzedniego w\u0142a\u015bciciela ziemi kupionej przez\u00a0szwagra Abrahama). Liczy\u0142 na to, \u017ce Feliks, co do kt\u00f3rego nie by\u0142o ju\u017c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce b\u0119dzie s\u0142awny, zacznie si\u0119 podpisywa\u0107 „Felix M. Bartholdy”, a p\u00f3\u017aniej nawet to „M.” odrzuci. Ale ten ani my\u015bla\u0142 – zosta\u0142 przy swoim nazwisku, a Bartholdy’ego dopisywa\u0142 tylko na wydawanych partyturach. Ojciec pr\u00f3bowa\u0142 go przekona\u0107, pisz\u0105c: „To nonsens, \u017ceby chrze\u015bcijanin nazywa\u0142 si\u0119 Mendelssohn, tak jak nonsensem by\u0142oby, gdyby \u017byd nazywa\u0142 si\u0119 Konfucjusz”. Feliks jednak bez wahania odpar\u0142, \u017ce wed\u0142ug niego i przyjaci\u00f3\u0142 muzyk\u00f3w nazwisko Mendelssohn jest bardziej znane, tak\u017ce z powodu dziadka, wi\u0119c taka radykalna zmiana nazwiska by\u0142aby podejrzana. W istocie wszystkie dzieci nienawidzi\u0142y nowego nazwiska; w li\u015bcie do Fanny Rebeka podpisa\u0142a si\u0119 kiedy\u015b: „Twoja siostra Rebeka Mendelssohn, nigdy Bartholdy”. Ojciec da\u0142 wi\u0119c w ko\u0144cu za wygran\u0105 i na stare lata \u017cartowa\u0142: „Kiedy by\u0142em m\u0142ody, nazywano mnie synem wielkiego Mendelssohna, teraz nazywaj\u0105 mnie ojcem wielkiego Mendelssohna, kim wi\u0119c jestem?”.<\/p>\n
Tak, Feliks dost\u0105pi\u0142 zaszczyt\u00f3w, ale te\u017c by\u0142y one bardziej ni\u017c zas\u0142u\u017cone: tak wiele zrobi\u0142 dla muzyki niemieckiej, nie tylko poprzez w\u0142asn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107, ale i przywracaj\u0105c publiczno\u015bci wielkie dzie\u0142a baroku i klasycyzmu. Bachowsk\u0105 Pasj\u0119 wg \u015bw. Mateusza<\/em> poprowadzi\u0142 jako dyrygent maj\u0105c zaledwie 20 lat. Gdy umiera\u0142 maj\u0105c tylko 38 lat, jego pogrzeb sta\u0142 si\u0119 manifestacj\u0105; trumn\u0119 z Lipska, gdzie dzia\u0142a\u0142 jako szef Gewandhaus, przewieziono z honorami do Berlina i tam pochowano. W Lipsku za\u015b, 20 lat po jego \u015bmierci, rzucono has\u0142o postawienia mu pomnika, czemu w\u015bciekle oponowa\u0142 antysemita Wagner. Fundusze na pomnik zebrano dopiero po \u0107wierci wieku. Stan\u0105\u0142 Mendelssohn z br\u0105zu w otoczeniu muzykuj\u0105cych anio\u0142\u00f3w przed siedzib\u0105 Gewandhausu i sta\u0142 tak do 1936 r., gdy nazi\u015bci za\u017c\u0105dali usuni\u0119cia go. \u00d3wczesny burmistrz by\u0142 przeciwny, ale kiedy musia\u0142 wyjecha\u0107 z miasta, jego zast\u0119pca pod os\u0142on\u0105 nocy nakaza\u0142 rozebranie go. Anio\u0142ki zosta\u0142y przetopione na kandelabry do pomnika Wagnera.<\/p>\n Po wojnie, w 1946 r.\u00a0przed Gewandhausem postawiono kamie\u0144 z nazwiskiem Mendelssohna, w rok p\u00f3\u017aniej – popiersie. To wystarczy\u0142o w NRD; w 1981 r. Gewandhaus przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do nowej siedziby. I tu postawiono w 1993 r. nowy pomnik. Trzymetrowy, jak ten przedwojenny. A w 1997 r. w ko\u015bciele \u015bw. Tomasza zainstalowano witra\u017c upami\u0119tniaj\u0105cy zas\u0142ugi Mendelssohna dla ponownego odkrycia Bacha.<\/p>\n Tak to si\u0119 losy plot\u0105… A co do muzyki – Mendelssohn by\u0142 jak najbardziej kompozytorem niemieckim. Ale na sw\u00f3j spos\u00f3b ekumenicznym. Lubi\u0142 wybiera\u0107 teksty wsp\u00f3lne dla judaizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa, jak np. psalmy. Napisa\u0142 co prawda oratorium Paulus<\/em>, ale po nim by\u0142 Eliasz<\/em>, w kt\u00f3rym brak nawi\u0105za\u0144 do uznawania owego proroka przez chrze\u015bcijan za prekursora chrystianizmu. Co wi\u0119cej, w motywie otwieraj\u0105cym jeden z ch\u00f3r\u00f3w (Der Herr ging vor\u00fcber<\/em>; niestety nie znalaz\u0142am na YouTube) dopatrzono si\u0119 podobie\u0144stwa do jednej z modlitw na Rosz Haszana, \u017cydowski Nowy Rok. Mo\u017ce to by\u0142 pod\u015bwiadomy ho\u0142d pami\u0119ci wielkiego dziadka?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" …dzi\u015b na odczycie na festiwalu Warszawa Singera? Du\u017co. Publiczno\u015b\u0107 by\u0142a niewielka, ale ch\u0119tna do s\u0142uchania, wi\u0119c poruszy\u0142am bardzo r\u00f3\u017cne w\u0105tki. Nie da si\u0119 w kr\u00f3tkim wpisie opowiedzie\u0107 o wszystkich, wi\u0119c tylko o paru z nich. Temat brzmia\u0142: „Mendelssohn i synagoga”. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce naci\u0105gany, poniewa\u017c Feliks, gdy zosta\u0142 ochrzczony wraz z rodze\u0144stwem w wierze lutera\u0144skiej, […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/382"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=382"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/382\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=382"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=382"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=382"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}