{"id":9488,"date":"2021-02-22T23:58:45","date_gmt":"2021-02-22T22:58:45","guid":{"rendered":"http:\/\/szwarcman.blog.polityka.pl\/?p=9488"},"modified":"2021-02-23T20:25:50","modified_gmt":"2021-02-23T19:25:50","slug":"zuzana-i-jej-cuda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/2021\/02\/22\/zuzana-i-jej-cuda\/","title":{"rendered":"Zuzana i jej cuda"},"content":{"rendered":"\n

Dotar\u0142a w ko\u0144cu do mnie ksi\u0105\u017cka, o kt\u00f3rej niedawno tu wspomina\u0142a Frajde<\/strong> – Moje \u017cycie pe\u0142ne cud\u00f3w<\/a><\/em>, wspomnienia Zuzany R\u016f\u017ei\u010dkovej. Przeczyta\u0142am j\u0105 jednym tchem.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

W ostatnich czasach wysz\u0142o tyle powie\u015bcide\u0142-kiczyde\u0142 z Auschwitz w tytule – ju\u017c by\u0142a i ko\u0142ysanka, i tatua\u017cysta, i po\u0142o\u017cna, i dziewcz\u0119ta, i dziecko, i anio\u0142 \u017cycia, i lekarz, i bibliotekarka, i farmaceuta, i bokser, i sonata, i kapo, i ucieczka… Niekt\u00f3re z nich maj\u0105 na ok\u0142adce sylwetk\u0119 barak\u00f3w obozowych z charakterystyczn\u0105 wie\u017cyczk\u0105 przy wej\u015bciu – i taka jest te\u017c ok\u0142adka tej ksi\u0105\u017cki. Mo\u017ce si\u0119 wi\u0119c ona zgubi\u0107 w\u015br\u00f3d tej ca\u0142ej literatury holokaustowej – i nawet ostatnio zauwa\u017cy\u0142am w Empiku, \u017ce umieszczono j\u0105 w dziale literatury obcoj\u0119zycznej, a nie w dziale wspomnie\u0144 czy biografii artyst\u00f3w. A to raczej tam powinna si\u0119 znajdowa\u0107, poniewa\u017c dotyczy postaci wybitnej – jednej z najbardziej znanych klawesynistek XX wieku. Brytyjska dziennikarka Wendy Holden zbeletryzowa\u0142a jej opowie\u015bci, pisz\u0105c w pierwszej osobie, jakby to ona sama wspomina\u0142a. Spotka\u0142y si\u0119 oczywi\u015bcie i d\u0142ugo rozmawia\u0142y (a by\u0142o to na dwa tygodnie przed \u015bmierci\u0105 artystki, w kilka miesi\u0119cy po 90. urodzinach), ale te\u017c Holden korzysta\u0142a z innych wywiad\u00f3w i film\u00f3w – klawesynistka da\u0142a pe\u0142ne pozwolenie. Nigdy nie odmawia\u0142a wywiad\u00f3w, a w p\u00f3\u017aniejszych swoich latach, zw\u0142aszcza po zako\u0144czeniu kariery, mia\u0142a wr\u0119cz poczucie misji, by opowiada\u0107 wszystkim, ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na m\u0142odzie\u017c, o swoim \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n

\u017beby o tym \u017cyciu m\u00f3wi\u0107, \u017ce by\u0142o pe\u0142ne cud\u00f3w (w angielskim oryginalnym tytule jest nawet sto cud\u00f3w), to trzeba by\u0107 Zuzan\u0105 R\u016f\u017ei\u010dkov\u0105 – osob\u0105 pe\u0142n\u0105 dobra, kochaj\u0105c\u0105 \u015bwiat i ludzi mimo strasznych do\u015bwiadcze\u0144. Mo\u017ce rzeczywi\u015bcie, jak twierdzi, pomog\u0142o jej w tym dobre, ciep\u0142e dzieci\u0144stwo w Pil\u017anie? Pomy\u015blmy: najpierw wysiedlenie do Terezina, gdzie jest strasznie, ale jeszcze mo\u017cna si\u0119 uczy\u0107 i rozwija\u0107; p\u00f3\u017aniej Auschwitz, gdzie ka\u017cdego cz\u0142owieka ca\u0142kowicie odzierano z godno\u015bci, potem ob\u00f3z pracy przymusowej w Hamburgu, a ju\u017c pod sam koniec wojny przydarzy\u0142 si\u0119 jej (i matce, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 nie rozstawa\u0142a) najwi\u0119kszy koszmar: Bergen-Belsen. Dopiero tam doczeka\u0142y wyzwolenia. Potem choroby i matki, i jej, potem desperacki powr\u00f3t do rodzinnego Pilzna i skonstatowanie, \u017ce ca\u0142ej rodziny ju\u017c nie ma i \u017ce one ju\u017c te\u017c zosta\u0142y spisane na straty. Po paru spokojniejszych latach nadszed\u0142 ci\u0119\u017cki but stalinizmu, ale i po \u015bmierci Stalina nie by\u0142o du\u017co l\u017cej. Zuzana, mimo i\u017c mia\u0142a zniszczone r\u0119ce, dzielnie podj\u0119\u0142a na nowo przerwan\u0105 na kilka lat nauk\u0119 gry, w 1947 r. po raz pierwszy dotkn\u0119\u0142a klawesynu i natychmiast si\u0119 w nim zakocha\u0142a. Znalaz\u0142a w ten spos\u00f3b nie tylko muzyczn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, ale i nisz\u0119, kt\u00f3rej nikt w\u00f3wczas poza ni\u0105 nie eksplorowa\u0142.<\/p>\n\n\n\n

My tu znali\u015bmy charakterne interpretacje R\u016f\u017ei\u010dkovej od zawsze, bo bardzo du\u017co nagrywa\u0142a i jej p\u0142yt wydawanych przez Supraphon by\u0142o w O\u015brodku Czeskim mn\u00f3stwo. Nie mia\u0142am jednak poj\u0119cia o jej wojennych losach ani w og\u00f3le o tym, \u017ce by\u0142a \u017byd\u00f3wk\u0105 (nazwisko R\u016f\u017ei\u010dka brzmi po czesku, dopiero z tej ksi\u0105\u017cki dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce to tam najcz\u0119\u015bciej nazwisko romskie). A i z tego niema\u0142o z\u0142ego wynika\u0142o, np. nie mog\u0142a zagra\u0107 w Filharmonii Czeskiej ze s\u0142ynnym dyrygentem Karelem An\u010derlem (nawiasem m\u00f3wi\u0105c wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniem w Terezinie), bo antysemicka dyrekcja uzna\u0142a, \u017ce „dwoje \u017byd\u00f3w to za du\u017co”. Zuzana du\u017co gra\u0142a, du\u017co podr\u00f3\u017cowa\u0142a, ale Pragokoncert, podobnie jak sowiecki Goskoncert czy polski Pagart, k\u0142ad\u0142 chciw\u0105 \u0142ap\u0119 na jej zarobkach. Przez lata mieszka\u0142a w ma\u0142ej klitce, w kt\u00f3rej spali z m\u0119\u017cem na materacu pod fortepianem (a jej matka w kuchni). By\u0142o coraz straszniej, zw\u0142aszcza po upadku Praskiej Wiosny. Oboje z m\u0119\u017cem kontestowali ustr\u00f3j, nigdy nie zapisali si\u0119 do partii. Ale nigdy nie chcieli opuszcza\u0107 kraju – autentyczni patrioci. Zuzanie wpoi\u0142 to ojciec, kt\u00f3ry zmar\u0142 jeszcze w Terezinie. Poza tym \u017cy\u0142a przede wszystkim muzyk\u0105 i w niej znajdowa\u0142a szcz\u0119\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jej m\u0105\u017c, kompozytor Viktor Kalabis. Nazwisko nie by\u0142o mi obce, ale muzyki nie zna\u0142am; na Warszawskiej Jesieni zagrano go raz w 1970 r., ale w tamtych i p\u00f3\u017aniejszych czasach byli\u015bmy w Polsce muzycznie zupe\u0142nie gdzie indziej (np. tam, gdzie w poprzednim wpisie). Z Kalabisem by\u0142o troch\u0119 jak z Wajnbergiem: pisa\u0142 w takim stylu, jaki mu najbardziej odpowiada\u0142, nie przejmuj\u0105c si\u0119 tym, \u017ce to mo\u017ce niemodne – zreszt\u0105 przez lata Czesi byli jeszcze bardziej odseparowani od Zachodu ni\u017c my. Ale czytaj\u0105c t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 zaciekawi\u0142am si\u0119 i pos\u0142ucha\u0142am troch\u0119 utwor\u00f3w Kalabisa – to naprawd\u0119 \u015bwietna, znakomicie napisana, emocjonalna muzyka. Np. pe\u0142en ciep\u0142a i pogody I Koncert fortepianowy<\/em>, kt\u00f3ry napisa\u0142 dla \u017cony w prezencie \u015blubnym (tutaj<\/a> w wykonaniu ich obojga: on, jak Lutos\u0142awski, dyrygowa\u0142 tylko w\u0142asnymi utworami). Dla Zuzany napisa\u0142 jeszcze Koncert klawesynowy<\/a><\/em>, troch\u0119 ciemniejszy w nastroju, i cykl Inwencji kanonicznych<\/a><\/em> (co\u015b jak preludia kanoniczne Schumanna). Ona z przyjemno\u015bci\u0105 gra\u0142a jego utwory, jak r\u00f3wnie\u017c w og\u00f3le muzyk\u0119 XX-wieczn\u0105 na klawesyn: Manuela de Falli<\/a>, Francisa Poulenca (Concert champ\u00eatre<\/a><\/em>), a przede wszystkim Bohuslava Martin\u016f<\/a>, kt\u00f3rego dzie\u0142a oboje z m\u0119\u017cem uwielbiali do tego stopnia, \u017ce za\u0142o\u017cyli fundacj\u0119 i instytut jego imienia, na kt\u00f3rego czele Kalabis sta\u0142 przez lata. W jego muzyce s\u0142ycha\u0107 zreszt\u0105 wp\u0142ywy Martin\u016f, ale te\u017c Honeggera, Hindemitha, Strawi\u0144skiego, Bart\u00f3ka czy Prokofiewa – zale\u017cnie od okresu tw\u00f3rczo\u015bci. Jest jej wi\u0119cej na tubie i warto poeksplorowa\u0107. Co za\u015b do nagra\u0144 Zuzany, zosta\u0142y zgromadzone na stronie fundacji ich obojga<\/a> i mo\u017cna ich s\u0142ucha\u0107 do woli.<\/p>\n\n\n\n

Z pocz\u0105tku troch\u0119 si\u0119 dziwi\u0142am, dlaczego ta ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a tak u\u0142o\u017cona: nie chronologicznie, tylko rozdzia\u0142y przedwojenne i wojenne przeplecione z powojennymi. Po przeczytaniu paru wojennych zrozumia\u0142am: s\u0105 tak ci\u0119\u017ckie, \u017ce potrzebny by\u0142 oddech.<\/p>\n\n\n\n

Na koniec jeszcze troch\u0119 si\u0119 poczepiam t\u0142umaczenia. Ten\u017ce Martin\u016f zosta\u0142 nie wiedzie\u0107 czemu nazwany librecist\u0105 (!), ale i Bachowi si\u0119 dosta\u0142o: \u017ce to nazwisko po niemiecku oznacza zatoczk\u0119 (w rzeczywisto\u015bci – strumie\u0144). Nadu\u017cywane jest s\u0142owo partytura w wypadkach, gdy wystarczy\u0142yby po prostu nuty (np. partytury etiud Czernego). Powiedzmy, \u017ce „sonety” Scarlattiego to zwyk\u0142a liter\u00f3wka (tym bardziej, \u017ce w innym miejscu jest dobrze), ale „siedem pierwszych arii” z Wariacji Goldbergowskich<\/em> to ju\u017c chyba przesada. Z anegdoty o antysemickim dyrektorze bu\u0142garskiej agencji artystycznej zupe\u0142nie nie jestem w stanie zrozumie\u0107 puenty: „Nie rozumia\u0142 jednak, \u017ce zaplanowanie koncert\u00f3w bez udzia\u0142u \u017byd\u00f3w spoza Zwi\u0105zku Radzieckiego by\u0142oby do\u015b\u0107 trudne, poniewa\u017c zostaliby tylko: Dawid Ojstrach, skrzypek, i pianista Emil Gilels”. Po pierwsze, obaj arty\u015bci w\u0142a\u015bnie byli ze Zwi\u0105zku Radzieckiego, po drugie, obaj akurat byli te\u017c \u017bydami i niemo\u017cliwe, \u017ceby R\u016f\u017ei\u010dkov\u00e1 o tym nie wiedzia\u0142a – ciekawe, jak by\u0142o w oryginale. Widz\u0119, \u017ce zatrudniono nawet konsultantk\u0119 merytoryczn\u0105 – ale z kompetencji wynika, \u017ce do spraw \u017cydowskich; muzyczne zosta\u0142y pomini\u0119te, cho\u0107 ksi\u0105\u017cka dotyczy muzyk\u00f3w (wiem, to kosztuje). Ale te\u017c i j\u0119zykowo jest r\u00f3\u017cnie, np. „odpala” si\u0119 tu papierosa (odpali\u0107 to mo\u017cna silnik), a nadziej\u0119 „zarzuca”, nie porzuca. C\u00f3\u017c. W ka\u017cdym razie dobrze, \u017ce ta ksi\u0105\u017cka jest.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dotar\u0142a w ko\u0144cu do mnie ksi\u0105\u017cka, o kt\u00f3rej niedawno tu wspomina\u0142a Frajde – Moje \u017cycie pe\u0142ne cud\u00f3w, wspomnienia Zuzany R\u016f\u017ei\u010dkovej. Przeczyta\u0142am j\u0105 jednym tchem.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9488"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9488"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9488\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9494,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9488\/revisions\/9494"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9488"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9488"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/szwarcman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9488"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}