Na najnowsz\u0105 premier\u0119 Polskiego Baletu Narodowego \u201eExodus \/ Bieguni-Harnasie\u201d biletu nie zakupi\u0142am, bo kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c by\u0142 d\u0142ugi weekend i inaczej ten wiecz\u00f3r sp\u0119dzi\u0142am, ale jedno z kolejnych przedstawie\u0144 zrecenzowa\u0142a na swoim blogu muzycznym pani Dorota Szwarcman. I zdaje si\u0119, \u017ce sza\u0142u muz znowu nie by\u0142o. Spektakl okaza\u0142 si\u0119 po prostu do\u015b\u0107 poprawny, w warstwie muzycznej, jej wykonaniu, pozostawiaj\u0105cy wiele do \u017cyczenia. <\/p>\n\n\n\n
Balet\u00f3w w ostatnich tygodniach w nadmiarze nie ogl\u0105dam, st\u0105d przerwa w publikacjach blogowych. Skusi\u0142am si\u0119 jednak ponownie (i to trzykrotnie) na \u201eBraci Karamazow\u201d w choreografii Borisa Ejfmana. Dlaczego wybra\u0142am akurat ten balet? 11 listopada opr\u00f3cz naszego \u015bwi\u0119ta niepodleg\u0142o\u015bci obchodzonego lokalnie i nacjonalistycznie – tak, jak by\u0142o wida\u0107 na medialnych obrazkach z Kalisza i z Warszawy (tak\u017ce w cieniu coraz bardziej przera\u017caj\u0105cego przebiegu wydarze\u0144 na wschodniej granicy), w kilku miejscach na \u015bwiecie przypomniano o 200. rocznicy urodzin Fiodora Dostojewskiego. A \u017ce Boris Ejfman w balecie stworzonym na podstawie powie\u015bci genialnego rosyjskiego pisarza i filozofa, \u201eproroka rosyjskiej rewolucji\u201d, kt\u00f3rego zdumiewa\u0142a \u201eszeroko\u015b\u0107 ludzkiej natury\u201d, temat wolno\u015bci r\u00f3wnie\u017c porusza i czyni to w spos\u00f3b doskona\u0142y, tym bardziej si\u0119gn\u0119\u0142am po DVD. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c od \u201eBraci Karamazow\u201d zacz\u0119\u0142o si\u0119 moje pisanie o ta\u0144cu. W tym miejscu kr\u00f3tka dygresja: w zapowiedzi zamieszczonej na afiszu Polityki pojawi\u0142 si\u0119 wtedy \u201echochlik drukarski\u201d – kt\u00f3ry\u015b z redaktor\u00f3w (pisz\u0119 og\u00f3lnie, gdy\u017c \u015bledztwa w tej sprawie przeprowadza\u0107 nie b\u0119d\u0119) zrobi\u0142 z Borisa Ejfmana wychowanka Leonida Jakobsona (ja tego zdania w ten spos\u00f3b nie napisa\u0142am<\/a>); by\u0142o to moje pierwsze zetkni\u0119cie z redaktorsk\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3rej – w moim przypadku – jednym z niemi\u0142ych przejaw\u00f3w by\u0142o redagowanie tekst\u00f3w bez zastanowienia, a niekiedy zupe\u0142nie \u015bwiadomie wbrew moim s\u0142owom i intencjom.<\/p>\n\n\n\n Boris Ejfman jest jednym z najbardziej charyzmatycznych choreograf\u00f3w, uwielbianym przez publiczno\u015b\u0107, cenionym przez krytyk\u00f3w. Clive Barnes, \u201eEnglishman who became the US’s most revered theatre critic<\/a>\u201d (Anglik, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 najbardziej szanowanym ameryka\u0144skim krytykiem teatralnym), napisa\u0142 o nim: \u201ePrawdopodobnie pozostaje nam tylko jedna w\u0105tpliwo\u015b\u0107: czy jest on ostatnim wybitnym choreografem XX wieku, czy te\u017c pierwszym XXI\u201d. <\/p>\n\n\n\n Balety buduje genialnie, rewelacyjnie pisze ta\u0144cem, nie interesuje go ruch pozbawiony tre\u015bci, b\u0119d\u0105cy jego zdaniem przejawem fizycznej, a nie duchowej aktywno\u015bci cz\u0142owieka. Spektakle tworzy na podstawie biografii historycznych postaci i genialnych artyst\u00f3w (\u201eRosyjski Hamlet\u201d, \u201eRodin\u201d, \u201eCzajkowski – PRO et CONTRA\u201d, \u201eCzerwona Giselle\u201d) oraz wielkiej literatury (\u201eAnna Karenina\u201d, \u201eDon Kichot, czyli fantazja szale\u0144ca\u201d, kilka lat temu pisa\u0142am na blogu o jego baletowej wersji \u201eEugeniusza Oniegina\u201d<\/a>). \u201eZwracaj\u0105c si\u0119 w swoich spektaklach w stron\u0119 wielkiej literatury, zawsze staram si\u0119 za pomoc\u0105 sztuki choreograficznej wyrazi\u0107 emocjonalny wstrz\u0105s, jaki odczuwam podczas spotkania z m\u0105dro\u015bci\u0105 i tw\u00f3rcz\u0105 si\u0142\u0105 naszych genialnych poprzednik\u00f3w\u201d – tak t\u0142umaczy swoje fascynacje i zainteresowania. M\u00f3wi r\u00f3wnie\u017c, \u017ce czerpi\u0105c z literackiego \u017ar\u00f3d\u0142a stawia sobie za cel odkrycie w dziele tego, co dzi\u015b mo\u017ce poruszy\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnego widza, szuka tego, co mo\u017cna wyrazi\u0107 jedynie za pomoc\u0105 wielkiej sztuki ta\u0144ca. St\u0105d bliskie s\u0105 mu postulaty Jeana-Georges’a Noverre\u2019a<\/a> o ta\u0144cu jako dramacie odzwierciedlaj\u0105cym \u017cycie, o ruchu tancerzy wynikaj\u0105cym z akcji i b\u0119d\u0105cym odbiciem porusze\u0144 duszy kreowanych przez nich postaci. Choreografia jest wed\u0142ug niego odr\u0119bnym gatunkiem sztuki zdolnym materializowa\u0107 emocjonalne stany duszy. Jego bohaterowie, podobnie jak Dostojewskiego, stawiani s\u0105 w sytuacjach ekstremalnych, akcje dziej\u0105 si\u0119 na pograniczu jawy i snu, \u201ediabe\u0142 walczy z Bogiem, a polem bitwy s\u0105 ludzkie serca\u201d. \u201eCz\u0142owiek jest tajemnic\u0105. T\u0119 tajemnic\u0119 nale\u017cy rozwi\u0105za\u0107, je\u015bli chcesz by\u0107 cz\u0142owiekiem. Ja chc\u0119 by\u0107 cz\u0142owiekiem i dlatego b\u0119d\u0119 rozwi\u0105zywa\u0142 t\u0119 tajemnic\u0119\u201d – pisa\u0142 szesnastoletni Fiodor Dostojewski w li\u015bcie do swojego brata Micha\u0142a. Ten sam cel stawia sobie Boris Ejfman przyst\u0119puj\u0105c do realizacji kolejnych balet\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n Balet \u201e\u041f\u043e \u0442\u0443 \u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u0443 \u0433\u0440\u0435\u0445\u0430<\/a>\u201d (Po drugiej stronie grzechu), bo tak brzmi tytu\u0142 aktualnej wersji \u201eBraci Karamazow\u201d powsta\u0142 w 2013 roku. Ale historia tytu\u0142u si\u0119ga 1995 roku. Wtedy odby\u0142a si\u0119 jego prapremiera w\u00a0Sankt Petersburgu; potem spektakl by\u0142 ponad 160 razy wystawiony nie tylko na teatralnych scenach Rosji, gdzie otrzyma\u0142 presti\u017cow\u0105 nagrod\u0119 \u201e\u0417\u043e\u043b\u043e\u0442\u043e\u0439 \u0441\u043e\u0444\u0438\u0442\u201d, r\u00f3wnie\u017c w\u00a0USA, Niemczech, we Francji, w Austrii, Hiszpanii, na W\u0119grzech, w\u00a0Szwajcarii, Holandii, Brazylii, Korei, Egipcie, Polsce. A w 2014 roku podczas kolejnej wizyty Sanktpetersburskiego Teatru Baletu Borisa Ejfmana<\/a> mogli\u015bmy go obejrze\u0107 w zmodyfikowanej formie, bez jednej z g\u0142\u00f3wnych bohaterek powie\u015bci, czyli Katieriny Iwanownej. Odbi\u00f3r dzie\u0142a pozosta\u0142 ten sam, publiczno\u015b\u0107 i krytyka jak zawsze by\u0142y pe\u0142ne zachwytu. Oto dwie recenzje opublikowane tu\u017c po polskiej premierze: \u201eBracia Karamazow” dla \u017c\u0105dnych dozna\u0144<\/em><\/a> i Zata\u0144czy\u0107 Dostojewskieg<\/em>o<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Obecnie nowi \u201eBracia Karamazow\u201d pojawiaj\u0105 si\u0119 w programie telewizji Mezzo, tytu\u0142 jest oczywi\u015bcie nadal wystawiany na \u017cywo, w tym miejscu podlinkowuj\u0119 kalendarium zespo\u0142u<\/a>, a przed spektaklami prowadzona jest sprzeda\u017c p\u0142yt DVD. Ja w ten spos\u00f3b w Burgtheater w Wiedniu, dok\u0105d wybra\u0142am si\u0119, aby obejrze\u0107 \u201eCzajkowskiego – PRO et CONTRA\u201d kupi\u0142am cztery p\u0142yty: \u201eAnn\u0119 Karenin\u0119\u201d, \u201eRodina\u201d, \u201eOniegina\u201d i w\u0142a\u015bnie zmienionych\u201eBraci Karamazow\u201d (ale uwaga, p\u0142yta wydana jest pod oryginalnym tytu\u0142em). <\/p>\n\n\n\n Ju\u017c w pierwszej minucie spektaklu, w grupie zgromadzonych przed klasztorem mnich\u00f3w, rozpoznajemy \u201ebohatera Dostojewskiego\u201d – Aleksieja Fiodorowicza Karamazowa (w tej roli Dmitrij Fiszer), najm\u0142odszego z braci Alosz\u0119, wierz\u0105cego w ludzi niewinnego altruist\u0119, kt\u00f3ry nie chce by\u0107 s\u0119dzi\u0105, \u201ewst\u0105pi\u0142 na zakonn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119, bo go pod\u00f3wczas urzek\u0142a i ukaza\u0142a, by tak rzec, jego szarpi\u0105cej si\u0119 duszy idealne wyj\u015bcie z mrok\u00f3w doczesnego z\u0142a na \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci\u201d. Zaraz potem do\u0142\u0105czaj\u0105 do niego dwaj bracia: najstarszy, romantyczny lekkoduch, Dmitrij Fiodorowicz (Oleg Gabyszew) i drugi w kolejno\u015bci urodzenia, neguj\u0105cy istnienie Boga, uczony ateista Iwan Fiodorowicz (Siergiej Wo\u0142obujew). Wszystkich \u0142\u0105czy mi\u0142o\u015b\u0107 braterska i niewidzialna ni\u0107 \u201eKaramazowszczyzny\u201d. Jest wi\u0119c te\u017c ojciec – rozpustny, prostacki, o odra\u017caj\u0105cym wygl\u0105dzie Fiodor Paw\u0142owicz (Igor Poliakow), wed\u0142ug Dostojewskiego: \u201etyp cz\u0142owieka nie do\u015b\u0107, \u017ce pod\u0142ego i wyst\u0119pnego, ale te\u017c pomylonego – z takiego jednakowo\u017c rodzaju pomyle\u0144c\u00f3w, co to \u015bwietnie potrafi\u0105 za\u0142atwia\u0107 swoje interesiki finansowe i na tym koniec\u201d. W fabule \u201e\u041f\u043e \u0442\u0443 \u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u0443 \u0433\u0440\u0435\u0445\u0430\u201d pojawia si\u0119 zatem motyw pieni\u0119dzy (w powie\u015bci przewijaj\u0105cy si\u0119 w kilku kontekstach, jak cho\u0107by w walce Dmitrija o spadek po matce Adelajdzie Iwanownej); w balecie wpleciony w pijack\u0105 orgi\u0119 z udzia\u0142em Fiodora i jego rywalizacj\u0119 z najstarszym synem o zmys\u0142ow\u0105 Grusze\u0144k\u0119 (Maria Abaszowa). Pojawia si\u0119 te\u017c duch Sofii Iwanownej, anielskiej matki Iwana i Aloszy, \u201eop\u0119tanej\u201d na skutek bestialskiego prowadzenia si\u0119 i okrucie\u0144stwa Fiodora. I jeden z wa\u017cniejszych w\u0105tk\u00f3w: \u015bmier\u0107 ojca, o kt\u00f3rego zamordowanie oskar\u017cony zostaje Dmitrij. Co za tym idzie do wyra\u017conych w baletowej formie filozoficznych, egzystencjalnych rozwa\u017ca\u0144 wprowadzony zostaje motyw wyrzut\u00f3w sumienia Iwana, jego op\u0119tania przez szatana i s\u0142ynne zdanie: \u201eJe\u015bli nie ma Boga, to wszystko wolno\u201d, nie ma przest\u0119pstw, tak wi\u0119c nie ma i grzechu, istniej\u0105 natomiast jedynie ludzie g\u0142odni. Z drugiej strony dominuj\u0105cym elementem scenografii jest krzy\u017c, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w choreografii. Wymownie pi\u0119kne s\u0105 sceny: Alosza d\u017awigaj\u0105cy neguj\u0105cego istnienie Boga Iwana i Grusze\u0144ka z trwog\u0105 usi\u0142uj\u0105ca si\u0119 do krzy\u017ca zbli\u017cy\u0107. <\/p>\n\n\n\n Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do pytania postawionego w tytule.<\/strong> Chleb ziemski czy niebieski? Mo\u017cna by je te\u017c zada\u0107 inaczej: kto dla chleba niebieskiego wzgardzi ziemskim? Wielki Inkwizytor zna na nie odpowied\u017a. Brzmi ona: wybrani. Gdy\u017c B\u00f3g uczyni\u0142 cz\u0142owieka wolnym, ale nie dobrym, \u201ea to znacznie trudniejsze brzemi\u0119\u201d. Inaczej m\u00f3wi\u0105c: B\u00f3g ma tylko wybranych, ko\u015bci\u00f3\u0142 ze swoj\u0105 wiar\u0105 w cuda i tajemnic\u0105, w\u0142adz\u0105 opart\u0105 na autorytecie poci\u0105gnie za sob\u0105 i ukoi wi\u0119kszo\u015b\u0107. \u201eU nas wszyscy b\u0119d\u0105 szcz\u0119\u015bliwi\u201d – cynicznie oznajmia Wielki Inkwizytor. A b\u0119dzie to cicha, pokorna szcz\u0119\u015bliwo\u015b\u0107, szcz\u0119\u015bliwo\u015b\u0107 s\u0142abych i nikczemnych istot, kt\u00f3rymi ludzie, niezdolni do wolno\u015bci, z rado\u015bci\u0105 oddaj\u0105c\u0105 j\u0105 cynicznym \u201eautorytetom\u201d, Boris Ejfman pod\u0105\u017cy\u0142 za my\u015bl\u0105 Dostojewskiego kreuj\u0105c jedne z najmocniejszych filozoficznych scen, jakie kiedykolwiek powsta\u0142y w historii baletu, a aplauz wci\u0105\u017c osi\u0105ga dzi\u0119ki genialnej choreografii, wspania\u0142ym tancerzom, muzyce (utwory Wagnera, Rachmaninowa, Musorgskiego tworz\u0105 niesamowity nastr\u00f3j ), scenografii, kostiumom i rewelacyjnej re\u017cyserii \u015bwiate\u0142. Kiedy po raz pierwszy ogl\u0105da\u0142am \u201eBraci Karamazow\u201d w teatrze, dialog Wielkiego Inkwizytora\/ Iwana z Chrystusem\/ Alosz\u0105, wizualizacja s\u0142owa m\u00f3wionego, po\u0142\u0105czenie tekstu z mow\u0105 cia\u0142a tancerzy, wbi\u0142y mnie w fotel. Tylko geniusz m\u00f3g\u0142 w tak doskona\u0142y spos\u00f3b przenie\u015b\u0107 na baletow\u0105 scen\u0119 okrutnie gorzk\u0105 i wci\u0105\u017c aktualn\u0105 wizj\u0119 wolno\u015bci dla mas Fiodora Dostojewskiego. <\/p>\n\n\n\n \u201e\u2026i wszyscy b\u0119d\u0105 \u015bwi\u0119ci, nastanie sprawiedliwo\u015b\u0107 na ziemi, b\u0119d\u0105 kochali bli\u017aniego, i nie b\u0119dzie ani bogatych, ani biednych, ani wywy\u017cszaj\u0105cych si\u0119, ani poni\u017conych, a wszyscy stan\u0105 si\u0119 jako dzieci Bo\u017ce i nastanie prawdziwe kr\u00f3lestwo Chrystusa – tak sobie marzy\u0142 Alosza u boku starca Zosimosa, wierz\u0105c w nauk\u0119 Chrystusa, w powszechne odrodzenie, \u0142ad, mi\u0142o\u015b\u0107 i porz\u0105dek na ziemi. W \u201e\u041f\u043e \u0442\u0443 \u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u0443 \u0433\u0440\u0435\u0445\u0430\u201d kierowany mi\u0142o\u015bci\u0105 i wiar\u0105 w bli\u017aniego wypuszcza wi\u0119c wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w na wolno\u015b\u0107. Co robi\u0105 ci wolni ludzie? Natychmiast objawiaj\u0105 swoje najgorsze instynkty. \u201eRozejrzyj si\u0119 i os\u0105d\u017a, oto min\u0119\u0142o pi\u0119tna\u015bcie wiek\u00f3w, spojrzyj tylko na nich: kog\u00f3\u017c wywy\u017cszy\u0142e\u015b do Twej chwa\u0142y?\u201d – pyta retorycznie Chrystusa Wielki Inkwizytor Dostojewskiego. W finale baletu Borisa Eifmana Chrystus\/ Alosza pokornie i z mi\u0142o\u015bci\u0105 d\u017awiga sw\u00f3j krzy\u017c. <\/p>\n\n\n\n Cytaty pochodz\u0105 z: Fiodor Dostojewski \u201eBracia Karamazow\u201d w t\u0142umaczeniu Adama Pomorskiego, Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2009. Zach\u0119cam te\u017c do wys\u0142uchania wyk\u0142adu ksi\u0119dza Henryka Paprockiego \u201eDostojewski i jego wizja\u201d<\/a><\/em> <\/a>oraz obejrzenia nagrania z Jubileuszowego Wieczoru Borisa Ejfmana, na kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 fragmenty \u201eBraci Karamazow” (wersja przed zmian\u0105).<\/em> Wystarczy, \u017ce klikn\u0105 Pa\u0144stwo: tutaj<\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n
s\u0105 z natury. I wi\u0119cej od prawdy, wolno\u015bci sumienia, wyboru ceni\u0105 sobie stan dzieci\u0119cej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci i chleb ziemski. W tek\u015bcie Dostojewskiego padaj\u0105 te\u017c takie s\u0142owa: \u201e\u2026c\u00f3\u017c to za wolno\u015b\u0107 my\u015bla\u0142e\u015b, skoro pos\u0142usze\u0144stwo kupiono za chleb? (\u2026) ale czy wiesz, \u017ce w imi\u0119 tego w\u0142a\u015bnie ziemskiego chleba powstanie przeciw Tobie duch ziemi i b\u0119dzie z Tob\u0105 walczy\u0142, i zwyci\u0119\u017cy Ciebie i wszyscy p\u00f3jd\u0105 za nim (\u2026) czy wiesz, \u017ce min\u0105 wieki, a ludzko\u015b\u0107 oznajmi przez usta swej m\u0105dro\u015bci i nauki, \u017ce zbrodnia, a wi\u0119c zapewne i grzech, nie istnieje, a s\u0105 jedynie ludzie g\u0142odni. Nakarm, a dopiero potem \u017c\u0105daj od nich cnoty – oto co napisz\u0105 na sztandarze, kt\u00f3ry podnios\u0105 przeciw Tobie i pod kt\u00f3rym to znakiem zburz\u0105 Twoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n