P\u00f3\u017aniej wchodzimy do 1772 roku, rozbiory i czas do odzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci \u2013 galeria Wyzwania nowoczesno\u015bci<\/strong>. Koniec przywilej\u00f3w \u017cydowskich, czas wielkich zmian, rewolucja przemys\u0142owa, rozw\u00f3j kolei (ciekawie pokazana sala dotycz\u0105ca kolei), narodziny robotniczej i kapitalistycznej \u0142odzi, rozw\u00f3j kultury hebrajskiej i jidysz. Widzimy r\u00f3\u017cne drogi, kt\u00f3r\u0105 poszli \u017bydzi \u2013 niekt\u00f3rzy si\u0119 asymilowali, niekt\u00f3rzy odkrywali chasydyzm, niekt\u00f3rzy odnajdowali si\u0119 w jesziwach. Rodzi\u0142 si\u0119 bundyzm, syjonizm. \u017bydzi zaczynaj\u0105 emigrowa\u0107. Pokazane s\u0105 r\u00f3\u017cne postawy, na przyk\u0142ad model Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem, kt\u00f3ra by\u0142a symbolem tych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy uwa\u017cali si\u0119 Polak\u00f3w. To w pierwszym kazaniu, w obecno\u015bci rosyjskich w\u0142adz rabin wyg\u0142osi\u0142 kazanie po polsku! Cytaty z ich dramatycznych dziennik\u00f3w widzimy na \u015bcianach. Z\u0142y czas, w kt\u00f3rym ludzie pr\u00f3buj\u0105 \u201enormalnie\u201d \u017cy\u0107. Wchodzimy na symboliczn\u0105 k\u0142adk\u0119 nad ulic\u0105 Ch\u0142odn\u0105 \u2013 granica mi\u0119dzy \u015bwiatem \u015bwiat\u0142a (jak si\u0119 mog\u0142o wydawa\u0107 po tej stronie muru) a \u015bwiatem mroku. Tu te\u017c widzimy dramat, jaki rozegra\u0142 si\u0119 w warszawskim getcie \u2013 akcja deportacyjna nie tylko z Warszawy, ale te\u017c innych miast, gdzie by\u0142y \u017cydowskie getta. W tej galerii jest te\u017c opowie\u015b\u0107 o r\u00f3\u017cnych postawach Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w, o pogromach i wreszcie o obozach \u015bmierci. Niezwyk\u0142e wra\u017cenie robi wizualizacja konferencji w Wannsee, kiedy powsta\u0142 precyzyjny plan wymordowania 11 mln europejskich \u017byd\u00f3w. Tw\u00f3rcy dos\u0142ownie ods\u0142aniaj\u0105 tych, kt\u00f3rzy stali za konkretnymi zapisami tego planu, by nie mogli powiedzie\u0107: \u201eMy przecie\u017c tylko wykonywali\u015bmy rozkazy\u201d. Zag\u0142ada ko\u0144czy si\u0119 symbolicznie w obozach \u015bmierci. Niezwyk\u0142e fotografie, zw\u0142aszcza cztery niewykadrowane zdj\u0119cia sonderkomando z jednego z oboz\u00f3w.<\/p>\n Jeden z narrator\u00f3w Zag\u0142ady: Adam Czerniak\u00f3w, przewodnicz\u0105cy Judenratu w warszawskim getcie.<\/p><\/div>\n Czas po wojnie rozpoczyna si\u0119 od ruin. Wojn\u0119 prze\u017cy\u0142o niespe\u0142na 300 tys. z 3 mln polskich \u017byd\u00f3w. Galeria Powojnie <\/strong>trwa od 1944 roku do dzi\u015b. Przechodzimy przez wyzwolenia oboz\u00f3w, wiemy, \u017ce najwa\u017cniejszym pytaniem jest: \u201ezosta\u0107 czy wyjecha\u0107?\u201d. Widzimy r\u00f3\u017cne postawy. To wielka si\u0142a ca\u0142ej wystawy, obecna w wielu jej miejscach. Tw\u00f3rcy pokazuj\u0105 nam r\u00f3\u017cne postawy i reakcje, unikaj\u0105 komentarza, nie warto\u015bciuj\u0105.<\/p>\n Pami\u0119tam zreszt\u0105 \u015bwietny wyk\u0142ad prof. Stanis\u0142awa Krajewskiego, tw\u00f3rcy tej cz\u0119\u015bci wystawy, kt\u00f3ry t\u0142umaczy\u0142, \u017ce chocia\u017c w oczywisty spos\u00f3b pewne aspekty uznawane s\u0105 jako pozytywne, np. \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, a niekt\u00f3re jako negatywne, np. w\u0142adza komunistyczna, to muzeum nie unika niuans\u00f3w. Znajdziemy tu zar\u00f3wno antysemickie wypowiedzi jednego z solidarno\u015bciowych dzia\u0142aczy, jak i manifest PKWN, w kt\u00f3rym m\u00f3wi si\u0119 o pe\u0142ni praw dla \u017byd\u00f3w. Ogl\u0105daj\u0105c wystaw\u0119, mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce za\u0142o\u017cenia te by\u0142y konsekwentnie realizowane. Widzimy czas pogrom\u00f3w, ucieczek na Zach\u00f3d (np. \u015awiat\u0142o i jego relacje w Radiu Wolna Europa), ale te\u017c czas klub\u00f3w m\u0142odzie\u017cowych i big beatu z lat 60., narodzin telewizji \u2013 to wida\u0107 cho\u0107by na przyk\u0142adzie pokazanego jeden obok drugiego klubu TSK\u017b \u2013 tego z lat 50. i tego z lat 60. Nagonka antysemicka pokazana jako zmasowany atak medi\u00f3w ze wszystkich stron, fizycznie jeste\u015bmy zalani \u201e\u017cydowskimi wichrzycielami\u201d.<\/p>\n Konsekwencja marca \u201968 to kolejna fala emigracji. Tu znajdujemy si\u0119 na Dworcu Gda\u0144skim, symbolu tej fali. Tu \u017cegnamy tych, kt\u00f3rzy wyje\u017cd\u017caj\u0105. Cz\u0119\u015b\u0107 oczywi\u015bcie postanowi\u0142a zosta\u0107. Wchodzimy w lata 70. i 80., pojawia si\u0119 posta\u0107 Edelmana \u2013 jako bohatera ksi\u0105\u017cki Hanny Krall i jako adresata listu Lecha Wa\u0142\u0119sy (Edelmana poznali\u015bmy te\u017c wcze\u015bniej jako uczestnika powstania w getcie). Dochodzimy do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych \u2013 tu ju\u017c tylko relacje wsp\u00f3\u0142czesnych, filmy o dzisiejszym \u017cyciu \u017cydowskim w Polsce. Jeste\u015bmy w 2014 r., dalsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 b\u0119dziemy pisa\u0107 wszyscy.<\/p>\n Wychodz\u0119 z wystawy, z muzeum. Wiem, \u017ce prof. Krajewski mia\u0142 racj\u0119, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce niekt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 uwa\u017cali, \u017ce czego\u015b zabrak\u0142o, a czego\u015b by\u0142o za du\u017co. Jak m\u00f3wi\u0142 profesor \u2013 ka\u017cdy wie lepiej, ale narracja mo\u017ce by\u0107 tylko jedna.<\/p>\n Polin ju\u017c jest. Nareszcie.<\/p>\n PS<\/strong> Polecam rozmow\u0119 z panem Marianem Turskim, \u201eojcem\u201d Polin, w POLITYCE<\/a>.<\/p>\n![\"Las\"](\"\/wp-content\/uploads\/2014\/10\/las.jpg\")
<\/a>Wchodzimy potem w \u015bredniowiecze, do galerii nazwanej Pierwsze Spotkania<\/strong>. Tu dowiadujemy si\u0119, kto przybywa\u0142, sk\u0105d, po co, poznajemy pierwsze osady, dowiadujemy si\u0119 o relacjach mi\u0119dzy \u017bydami a w\u0142adcami i mieszka\u0144cami rodz\u0105cych si\u0119 miast. Ogl\u0105damy detale, ale wiemy ju\u017c, \u017ce nie mo\u017cemy si\u0119 spodziewa\u0107 zbyt wielu artefakt\u00f3w \u2013 no mo\u017ce \u015bredniowieczna grzechota, brakteat, no\u017cyce. Si\u0142\u0105 wystawy jest opowie\u015b\u0107 \u2013 namalowana, napisana, pokazana multimedialnie \u2013 na przyk\u0142ad instytucje \u017cydowskie w mie\u015bcie umieszczone na interaktywnym stole.<\/a>Tak jest te\u017c dalej, w galerii Raj dla \u017byd\u00f3w<\/strong>, czyli z\u0142otym wieku w historii \u017byd\u00f3w polskich. Nie bez powodu to najwi\u0119ksza galeria, pe\u0142na przestrzeni, rozmachu. Szeroka autonomia dla \u017byd\u00f3w, rozkwit \u017cycia kulturalnego, samorz\u0105du, nowych funkcji. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na rabina Remu i zobaczy\u0107, jak prze\u0142o\u017cy\u0142 kodeks praw \u017cydowskich zebrany przez Josepha Caro w jego \u201eSzulchan aruch\u201d na warunki polskie. Mo\u017cna te\u017c zrobi\u0107 w\u0142asn\u0105 odbitk\u0119 w prasie drukarskiej. Z\u0142ote czasy ko\u0144cz\u0105 si\u0119 powstaniem Chmielnickiego i tu te\u017c ko\u0144czy si\u0119 opowie\u015b\u0107 w tej galerii.<\/a>P\u00f3\u017aniej wchodzimy do Miasteczka<\/strong>. To nie jest konkretne miasteczko, ale portret ma\u0142ego miasteczka, gdzie spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 stanowili \u017bydzi. Tu pojawiaj\u0105 si\u0119 stylizowany dom, karczma, rynek, ko\u015bci\u00f3\u0142. Niestety stylizowane, praktycznie bez przedmiot\u00f3w z \u201eepoki\u201d. Wszystko b\u0142yszcz\u0105ce, pachn\u0105ce farb\u0105, nowe. Ten zapach nowo\u015bci troch\u0119 mi, nie ukrywam, przeszkadza\u0142. Tu \u2013 przy okazji straganu \u2013 tw\u00f3rcy galerii pr\u00f3buj\u0105 opowiedzie\u0107 o zasadach kaszrutu. Czuj\u0119 niedosyt. Podobnie jak w domu, w kt\u00f3rym a\u017c prosi si\u0119 o cho\u0107by skromny akcent o \u017cydowskich \u015bwi\u0119tach.<\/a>W tej cz\u0119\u015bci warto jednak wst\u0105pi\u0107 pod odtworzony dach synagogi z Gwo\u017ad\u017aca. Taki Gwo\u017adziec bez gwo\u017adzia w\u0142a\u015bciwie. Budowa tej repliki trwa\u0142a 10 lat. W tym czasie niemal 400 wolontariuszy z ca\u0142ego \u015bwiata budowa\u0142o dach i bim\u0119, wykorzystuj\u0105c wy\u0142\u0105cznie metody znane w XVI wieku \u2013 bez gwo\u017adzi, u\u017cywaj\u0105c farb z naturalnych barwnik\u00f3w. Mo\u017ce to i owo si\u0119 nie uda\u0142o, mo\u017ce paw m\u00f3g\u0142by bardziej przypomina\u0107 pawia, ale ca\u0142o\u015b\u0107 robi wra\u017cenie.<\/p>\n<\/a><\/a>I ju\u017c jeste\u015bmy w XX wieku. Wchodzimy na \u017bydowsk\u0105 ulic\u0119<\/strong>, zach\u0142ystujemy si\u0119 dwudziestoleciem mi\u0119dzywojennym. Widzimy kipi\u0105ce \u017cycie kulturalne, literackie, polityczne. Z wybrukowanej ulicy (jej przebieg pokrywa si\u0119 z przedwojenn\u0105 ul. Zamenhofa) mo\u017cemy wej\u015b\u0107 w kolejne bramy \u2013 a to do kina, a to do kawiarni Ma\u0142a Ziemia\u0144ska, gdzie przesiadywali Tuwim czy S\u0142onimski, a to zajrze\u0107 do Zwi\u0105zku Literat\u00f3w i Dziennikarzy \u017bydowskim przy T\u0142omackie i zata\u0144czy\u0107 tango (kroki na pod\u0142odze), a to przejrze\u0107 tytu\u0142y \u017cydowskiej prasy tamtego czasu. Warto te\u017c wej\u015b\u0107 na antresol\u0119, gdzie naszkicowano \u017cydowskie podw\u00f3rko, zabawy dzieci, szko\u0142\u0119, relacje rodzinne. Wci\u0105\u017c niedosyt. Wracamy na ulic\u0119, dochodzimy do jej ko\u0144ca, widzimy ludzi, kt\u00f3rzy patrz\u0105 w niebo. Domy\u015blamy si\u0119, co tam widz\u0105.<\/a><\/a>Wiemy, to ju\u017c 1 wrze\u015bnia. Przechodzimy do mrocznego czasu Zag\u0142ady<\/strong>. Co\u015b si\u0119 zmienia. Nie czujemy si\u0119 ju\u017c tak komfortowo. Muzyki z gramofonu ju\u017c nie s\u0142ycha\u0107. Sufit si\u0119 obni\u017ca, robi si\u0119 nieco klaustrofobicznie, tak jak klaustrofobicznie czuli si\u0119 \u017bydzi w getcie. Represje, nieludzkie warunki, t\u0142ok i wspaniali dwaj narratorzy tej cz\u0119\u015bci opowie\u015bci Emanuel Ringelblum i Adam Czerniak\u00f3w.<\/p>\n<\/a><\/a>Ta cz\u0119\u015b\u0107 wystawy na pewno b\u0119dzie budzi\u0107 spore zainteresowanie, to przecie\u017c wci\u0105\u017c nasz czas i czas, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142o wielu z nas. Prof. Krajewski t\u0142umaczy\u0142, \u017ce tw\u00f3rcy kierowali si\u0119 kilkoma za\u0142o\u017ceniami: 1. wa\u017cna by\u0142a historia \u017byd\u00f3w, ale nie tylko wa\u017cnych \u017byd\u00f3w, lecz tak\u017ce tych zwyczajnych; 2. \u017bydzi s\u0105 wa\u017cni dla Polski i Polska jest wa\u017cna dla \u017byd\u00f3w (historia \u017byd\u00f3w jest dlatego wpleciona w histori\u0119 Polski); 3. \u017bydzi nie s\u0105 problemem do rozwi\u0105zania; 4. motto: \u201ema\u0142o \u017byd\u00f3w, ale du\u017co o \u017bydach\u201d.<\/p>\n