Po kilkunastu latach Węgrzy znowu mogą się cieszyć

22 kwietnia 2026
Blog szalonych naukowców

Według przyrodników zwierzęciem, pod względem którego Polska wyróżnia na tle Europy nie jest wcale żubr. Nie jest to nawet bocian. Tym bardziej nie bielik, mimo bycia pierwowzorem orła białego. Najbardziej polskim zwierzęciem jest wodniczka (Acrocephalus paludicola). Więcej niż co czwarty przedstawiciel tego gatunku żyje w naszym kraju. Prawie wszystkie pozostałe żyją poza Unią Europejską – w Białorusi i Ukrainie, co tym bardziej wyróżnia Polskę. W odróżnieniu od niektórych gatunków, które obecnie kojarzą się z mokradłami północno-wschodniej Polski, wodniczka nie ma refugiów w Skandynawii.

Z tego względu przedwczorajsza obserwacja wodniczki na Węgrzech wzbudziła sensację. Przyrodnicy mają nadzieję, że nie jest to przypadkowa obserwacja osobnika wracającego z zimowiska, ale próbującego osiedlić się w tym regionie. Podobna sytuacja wydarzyła się w tej samej okolicy w 2010 roku. W obu przypadkach obserwowano ptaki zaobrączkowane podczas migracji w Hiszpanii. Nie udało się wówczas potwierdzić lęgów i uznaje się, że gatunek ten od 2011 roku nie zakładał na Węgrzech gniazd. Potem jeszcze go notowano, ale przyjmuje się, że przez ostatnie czternaście lat był w ornitofaunie Węgier jedynie gościem.

Nie zawsze tak było. Zaledwie ćwierć wieku temu wodniczka lęgła się od Węgier i Niemiec po europejską część Rosji. Jeszcze wcześniej jej zasięg dochodził do Francji, ówczesnej Jugosławii i Syberii. Wraz z zanikiem mokradeł jej areał kurczył się. Dotyczy to zarówno świata, jak i Polski. Populacja wodniczki w Polsce od dawna miała charakter przerywany – metapopulacji, ale jeszcze pod koniec ubiegłego wieku całkiem liczna populacja lokalna utrzymywała się w rejonie ujścia Odry.

Ostatnio jednak ptaka tego w Polsce można było spotkać niemal wyłącznie nad Biebrzą. Pozostałe lokalne populacje są małe i izolowane. Największa z nich zasiedla Lubelszczyznę. Mniejsza i chwilami zanikająca populacja mieszka w dolinie Neru. Dzięki wspieranym z funduszy LIFE+ działaniom zanik wodniczki w Polsce udało się zatrzymać. Kilka lat temu ornitolodzy podjęli próbę reintrodukcji w ujściu Odry. Obecnie wydaje się, że udaną.

Monitoring wodniczki od 2012 roku prowadzony jest w ramach państwowego monitoringu środowiska (podsystem monitoringu przyrody). Jego wyniki wskazują na stabilny stan, choć są lata wzrostu (np. 2015) i spadku (np. 2025). Dynamika zależy od warunków pogodowych i hydrologicznych.   Na spadek w ubiegłym roku prawdopodobnie wpłynęła dość chłodna i sucha wiosna. Z kolei na początku drugiej dekady obecnego wieku prawdopodobnie na kilka lat zanikła populacja w dolinie Neru, co niektórzy przyrodnicy wiążą z wcześniejszymi pracami przeciwpowodziowymi w tej rzece. Co ciekawe, stanowisko to prawdopodobnie jest stosunkowo nowe, i kilkadziesiąt lat temu nie było zajęte przez wodniczkę, co świadczy o tym, że jest to gatunek wykorzystujący aktualnie sprzyjające warunki.

Podobnie z populacją węgierską w dolinie rzeki Hortobágy. Obszar ten został parkiem narodowym na początku lat 70. ubiegłego wieku, co zbiegło się z odkryciem tam stanowisk wodniczki. Przez jakiś czas jej liczebność rosła, w szczytowym okresie liczbę śpiewających samców (w ten sposób szacuje się liczebność tego trudnego do wypatrzenia ptaka) oceniano na 700. Potem jednak nastąpiła degradacja siedliska i kilkanaście lat temu populacja wyginęła. Od tego czasu pojedyncze obserwacje tego gatunku na Węgrzech dotyczyły jedynie ptaków migrujących.

Przyrodnicy przyczyn zmniejszania się populacji wodniczki doszukują się nie tylko w warunkach na obszarach lęgowych. Ptak ten musi pokonać tysiące kilometrów podczas jesiennych i wiosennych migracji. Ten etap wciąż pozostaje zagadką. Znane są tylko nieliczne miejsca zimowania w Senegalu. Po drodze do Europy Środkowej ptaki mogą napotkać wiele przeszkód.

Wodniczka, zgodnie z nazwą, wymaga w siedlisku dużo wody, choć jest ptakiem lądowym. Potrzebuje mokradeł, takich jak bagna w dolinie Biebrzy, Narwi, Neru, dolnej Odry czy na Polesiu Lubelskim. W Polsce step kojarzy się z obszarem suchym, o czym świadczy choćby pojęcie stepowienia. Nie jest to cała prawda. Znaczne obszary stepów rozciągają się w dolinach rzek. W Ukrainie to chociażby Wielki Ług nad Dnieprem (zniszczony przez zalanie wodami zbiorników takich jak Kachowski), na Węgrzech zaś to dolina Dunaju, Cisy i ich dopływów takich jak Hortobágy,

Węgierscy przyrodnicy wiedzą, że pojedynczy osobnik to jeszcze nie powrót populacji lęgowej. Ich optymizm wzbudza jednak fakt, że obrączkarze złowili ptaka na bagnie Kunkápolnás, czyli w rejonie ostatnich poprzednich lęgów tego gatunku. Oznacza to, że być może warunki znowu są odpowiednie do zasiedlenia tego regionu przez ptaki, którym w Polsce czy Białorusi może już być za ciasno. Ostatnio w parku Hortobágy trwały prace nad restytucją siedlisk wodniczki, a polski sukces w jej sztucznym przemieszczeniu sprawił, że podobną akcję w tym rejonie przewidziano na rok 2030. Może się okazać, że będzie ona niepotrzebna, bo ptaki same uprzedzą plany ludzi.

Piotr Panek

fot. Ron Knight, licencja CC BY 2.0 (zdjęcie z Białorusi, a nie Węgier)

Reklama